Cukrzyca to choroba, która wymaga dużej świadomości żywieniowej. Odpowiednia dieta w cukrzycy jest kluczowym elementem terapii. Pozwala nie tylko na lepszą kontrolę stężenia glukozy we krwi, ale także wpływa na poprawę samopoczucia i zmniejsza ryzyko powikłań. Dieta w cukrzycy wcale nie musi oznaczać ciągłych wyrzeczeń. Z tego artykułu dowiesz, co rzeczywiście wpływa na glikemię, jak obniżać indeks i ładunek glikemiczny diety oraz jakie błędy najczęściej popełniają pacjenci z cukrzycą.

Czy dieta w cukrzycy ma znaczenie?

Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych, które charakteryzują się wysokim stężeniem glukozy we krwi i są spowodowane zaburzonym wydzielaniem i/lub działaniem insuliny. Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej na temat tej choroby, jakie mogą być jej objawy i jak właściwie kontrolować glikemię zajrzyj do artykułu “Wszystko, co musisz wiedzieć o cukrzycy cz. 1”. Natomiast jeżeli interesuje się diagnostyka cukrzycy, jej leczenie i powikłania to zajrzyj do ostatniego artykułu “Wszystko, co musisz wiedzieć o cukrzycy cz. 2”.

Skuteczna terapia cukrzycy zawsze opiera się na czterech filarach: farmakoterapia (czasami również insulinoterapia), redukcja nadmiernej masy ciała, dopasowana do stanu zdrowia aktywność fizyczna i właściwa dieta. Leki pomagają obniżać glikemię, ale ostatecznie to styl życia i codzienne wybory żywieniowe decydują o stabilności glikemii, insulinowrażliwości i ryzyku powikłań.

Dobrze zaplanowana dieta w cukrzycy wpływa na:

• utrzymanie stabilnego poziomu cukru we krwi
• mniejsze ryzyko gwałtownych skoków stężenia glukozy tzw. hiperglikemii
• normalizację masy ciała
• mniejsze ryzyko powikłań choroby

Dlaczego same leki w cukrzycy nie wystarczą?

Wdrożenie leczenia na początku zdiagnozowania choroby może chwilowo pomóc obniżyć glikemię. Jednak jeżeli nie zmienimy nawyków, z czasem będą potrzebne coraz to większe i większe dawki leków, następnie kolejne leki, aż w końcu nie obejdzie się podawania insuliny, by zapanować nad cukrem. W międzyczasie w organizmie mogą zacząć pojawiać się powikłania przewlekłej hiperglikemii, takie jak pogorszenie wzroku, uszkodzenie nerek, bolesność kończyn czy stopa cukrzycowa. Właściwie zaplanowana dieta w połączeniu z aktywnością fizyczną pozwala ustabilizować glikemię, by dłużej cieszyć się zdrowiem bez powikłań choroby.

Kluczowe zasady dietoterapii cukrzycy – co jeść by mieć stabilną glikemię?

Właściwa dieta w cukrzycy pozwala realnie poprawić codzienne funkcjonowanie i samopoczucie. Poniżej znajdziesz zestaw praktycznych zasad, które najbardziej wpływają na stabilizację glikemii:

Regularne posiłki i unikanie podjadania

Od tego warto zacząć dietoterapię cukrzycy. Regularne posiłki są kluczowe dla uregulowania glikemii. Niekorzystne jest zarówno pomijanie posiłków jak i podjadanie między nimi. Podjadanie to nawyk, który znacznie utrudnia zarówno redukcję masy ciała, jak i wyregulowanie glikemii. Uwaga, tyczy się to również owoców, soków owocowych, kompotów czy kawy z mlekiem. W cukrzycy, zarówno typu 1, jak i typu 2, potrzebne są odpowiednie przerwy między posiłkami, które pozwolą unormować glikemię – nie za długie i nie za krótkie. Dokładną ilość i częstotliwość posiłków najlepiej dopasować do swoich potrzeb i swojego stylu życia.

Odpowiednia jakość i ilość węglowodanów

Węglowodany mają największy wpływ na stężenie glukozy we krwi, natomiast nie wszystkie produkty węglowodanowe działają na organizm tak samo. Węglowodany łatwoprzyswajalne zawarte np. w słodkich napojach, słodkich płatkach śniadaniowych czy słodyczach, szybko ulegają trawieniu i wchłanianiu prowadząc do nagłego i szybkiego wzrostu cukru we krwi. Następnie stężenie glukozy gwałtownie spada, powodując pogorszenie samopoczucia i napady głodu.

Natomiast produkty zawierające węglowodany złożone, zwłaszcza te bogate w błonnik, jak np. pełnoziarniste pieczywo, kasza gryczana czy płatki owsiane, dzięki błonnikowy trawią się wolniej, powodując wolniejsze wchłanianie glukozy. To pozwala na łagodniejszy wzrost glikemii i jej lepszą stabilizację.

Ilość węglowodanów w posiłku również nie pozostaje bez znaczenia. Im większa porcja produktów zawierających węglowodany, tym większa ilość glukozy trafia do krwioobiegu i trudniejsze jest jej wykorzystanie przez organizm. Dla jak najlepszej kontroli glikemii, ważne jest również w miarę równomierne rozłożenie węglowodanów w ciągu dnia. Dlatego dieta w cukrzycy powinna uwzględniać kontrolę spożywanych porcji produktów węglowodanowych, takich jak pieczywo, makarony, ziemniaki, kasze, płatki czy dania mączne.

Unikanie bomb węglowodanowych

Niektóre produkty i potrawy mają wysoką zawartość węglowodanów łatwoprzyswajalnych i niską zawartość błonnika, co powoduje, że szczególnie niekorzystnie wpływają glikemię. Do bomb węglowodanowych będziemy zaliczać posiłki takie jak np. naleśniki z jasnej mąki pszennej z dżemem owocowym, pszenna bułka z miodem, kasza manna na mleku z syropem malinowym, granola z suszonymi owocami i miodem na mleku. Po takich posiłkach wzrost glikemii może być trudny do opanowania! Jednak nawet po naleśnikach glikemia może być prawidłowa. Kluczowe jest prawidłowe skomponowanie posiłki i zadbanie o odpowiednie dodatki, która obniżą glikemię poposiłkową.

Mądre komponowanie posiłków

Błonnik, białko i tłuszcze powodują wolniejsze wchłanianie glukozy, przyczyniając się do stabilnej i bardziej przewidywalnej glikemii poposiłkowej. Łączenie źródeł tych składników pokarmowych ułatwia kontrolę stężenia glukozy we krwi i minimalizuje jej duże wahania w ciągu dnia. Dlatego w diecie w cukrzycy kluczowa jest nauka komponowania zbilansowanych posiłków, a więc takich, które zawierają zarówno węglowodany złożone, jak i białko, tłuszcze oraz błonnik pokarmowy.

Deficyt kaloryczny

Redukcja masy ciała (zwłaszcza u osób z otyłością) przyczynia się do znacznej poprawy kontroli glikemii zarówno u pacjentów z cukrzycą typu 1, jak i typu 2. Okazuje się, że utrata 10-15% masy ciała może nawet przywrócić prawidłową glikemię u pacjentów z cukrzycą typu 2. Aby zmniejszyć masę ciała niezbędne jest osiągnięcie deficytu energetycznego, a więc spożywanie mniejszej ilości energii niż wydatkujemy. Odpowiednio zaplanowana dieta redukcyjna w połączeniu z regularną aktywnością fizyczną pozwala na stopniową i skuteczną redukcję masy ciała, przyczyniając się do poprawy kontroli glikemii.

Czytanie etykiet

Czytania etykiet produktów spożywczych jest niezwykle pomocnym nawykiem dla pacjentów z każdym typem cukrzycy. Składy produktów potrafią być zaskakujące! Czasami produkty opisywane jako “fit”, “light” czy “bez dodatku cukru” zawierają duże ilości węglowodanów łatwoprzyswajalnych i mogą niekorzystnie wpływać na glikemię. Ponadto cukier często bywa ukryty w produktach pod różnymi nazwami, taki jak syrop glukozowo-fruktozowy, glukoza, maltodekstryna czy koncentrat soku owocowego, które również zwiększają glikemię. Czytanie etykiet pozwala podejmować świadome decyzje, które sprzyjają lepszej kontroli glikemii.

Jeżeli chcesz dowiedzieć się, które substancje słodzące nie podnoszą glikemii, zajrzyj do artykułu “Czym zastąpić cukier?”.

Rozpoznawanie i reagowanie na hipoglikemię

Hipoglikemia to spadek stężenia glukozy we krwi poniżej 70 mg/dl, które może objawiać się niepokojem, kołataniem serca, drżeniem rąk, nagłym osłabieniem czy zimnymi potami. Na stan hipoglikemii najbardziej narażone są osoby stosujące insulinoterapię.

Co zrobić w przypadku hipoglikemii? W przypadku hipoglikemii należy spożyć 15 g glukozy lub innych węglowodanów prostych, odczekać 15 minut i zmierzyć glikemię. Jeżeli stan hipoglikemii nadal występuje należy ponownie spożyć 15 g glukozy lub węglowodanów prostych i skontrolować stężenie glukozy po 15 minutach. Po unormowaniu glikemii warto spożyć odpowiednio zbilansowany posiłek.

To co NIE DZIAŁA w cukrzycy, to sztywne zasady oraz listy absolutnie zakazanych produktów. Można zjeść praktycznie wszystko. Pamiętaj, że w diecie w cukrzycy największe znaczenie ma wielkość porcji i odpowiednia kompozycja posiłku. Ponadto odpowiedź glikemiczna na niektóre produkty jest bardzo indywidualna – nie każdy ma taki sam wzrost glikemii po tych samych produktach. Dlatego tak ważne jest, by obserwować swoją reakcję na poszczególne produkty i nauczyć się, jak świadomie komponować i bilansować posiłki. Jeżeli robisz wszystko dobrze, a cukry nadal szaleją, warto zasięgnąć porady dietetyka.

Indeks glikemiczny – czym jest i jak go obniżyć?

Indeks glikemiczny (IG) to wskaźnik, który mówi jak wzrośnie glikemia, po spożyciu danego produktu. Im wyższy indeks glikemiczny produktu, tym wyższy poziom cukru we krwi po jego spożyciu. Produkty dzielą się na te o niskim, średnim i wysokim indeksie glikemicznym. Dieta w cukrzycy powinna się opierać głównie na produktach o niskim indeksie glikemicznym.

Dobra wiadomośc jest taka, że indeks glikemiczny w pewnym stopniu można modyfikować za pomocą dodatków i odpowiedniej obróbki termicznej

Jak obniżyć indeks glikemiczny?

• produkty zbożowe gotuj al dente – rozgotowane produkty zbożowe mają znacznie wyższy indeks glikemiczny
• wybieraj mniej dojrzałe owoce – im bardziej dojrzały owoc, tym wyższy indeks glikemiczny
• unikaj rozdrabniania i blendowania – lepszym wyborem jest sięganie po produkty w całości lub pokrojone na kawałki
• wybieraj produkty mleczne fermentowane – fermentacja obniża indeks glikemiczny
• dbaj o obecność błonnika – błonnik z surowych warzyw czy pełnoziarnistych produktów zbożowych również obniża indeks glikemiczny

Ładunek glikemiczny – dlaczego warto brać go pod uwagę?

Indeks glikemiczny to nie wszystko, na co warto zwracać uwagę podczas komponowania posiłków w cukrzycy. Ważne jest również pojęcie ładunku glikemicznego, który uwzględnia zarówno jakość, jak i ilość produktu.

Decydując się na produkt o wyższym indeksie glikemicznym, warto wybierać jego mniejszą porcję. Mniejsza porcja będzie miała niższy ładunek glikemiczny, więc nie wpłynie na glikemię tak niekorzystnie jak duża porcja tego produktu o wysokim IG. Podobnie bardzo duża porcja produktu o niskim indeksie glikemicznym, tym bardziej bez dodatku białka i tłuszczu, może spowodować znaczny wzrost stężenia glukozy. Dlatego w diecie w cukrzycy należy brać pod uwagę nie tylko jakość produktów, ale również ich ilość.

Co jeść a czego nie jeść w diecie przy cukrzycy?

Najważniejsza zasada, którą powtarzamy naszym podopiecznym: w diecie w cukrzycy MOŻNA jeść prawie wszystko – w odpowiednich ilościach i z odpowiednim bilansem! Nie ma „czarnej listy” produktów całkowicie zakazanych. Już wiesz, że to co ma znaczenie, to wielkość porcji, częstotliwość spożycia i bilans całego posiłku (węglowodany + białko + tłuszcz).

Co warto ograniczać w diecie w cukrzycy

• Cukry proste i produkty o wysokim indeksie glikemicznym powodują szybki wzrost glikemii. Do tej grupy należą słodycze, cukier biały, miód, słodkie napoje (cola, soki, napoje energetyczne), białe pieczywo, białe makarony, słodkie przekąski (batony, ciastka). Nie oznacza to, że już nigdy nie możesz ich zjeść – ale powinny być wyjątkiem, mądrze wkomponowanym w plan i w rozsądnej ilości. Nie powinny być codziennością.
  
  
• Tłuszcze nasycone i trans zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, a osoby z cukrzycą są już obciążone podwyższonym ryzykiem. Warto więc ograniczać tłuste mięsa i wędliny, fast food, frytki, smażone potrawy, gotowe wypieki i słodycze przemysłowe.
  
  
• Produkty wysoko przetworzone często zawierają ukryte cukry, sól, niezdrowe tłuszcze i dodatki, które nie służą zdrowiu. Gotowe dania, słone przekąski (chipsy, paluszki), produkty z dodatkiem ukrytych cukrów (sosy, ketchupy) – lepiej je ograniczyć i stawiać na świeże, naturalne produkty.

Co jeść w cukrzycy – podstawy diety w cukrzycy

• Warzywa to fundament diety w cukrzycy. Możesz je jeść właściwie bez ograniczeń (jednak zgodnie z założeniami ;)). Warzywa dostarczają błonnika, witamin, składników mineralnych i mają niski ładunek glikemiczny. Idealnie, gdyby połowa Twojego talerza była wypełniona warzywami przy każdym posiłku.
  
• Pełnoziarniste produkty zbożowe (pieczywo pełnoziarniste, makaron pełnoziarnisty, kasza gryczana, kasza pęczak, brązowy ryż) mają niższy indeks glikemiczny niż ich białe odpowiedniki. Dodatkowo dostarczają błonnika, który spowalnia wchłanianie glukozy i pomaga utrzymać glikemię na stabilnym poziomie.
  
• Wartościowe źródła białka to ważny element każdego posiłku. Ryby (również tłuste, bogate w kwasy omega-3), drób bez skóry, niskotłuszczowy nabiał, jaja (tu ograniczeniem jest jednoczesne występowanie cukrzycy typu 2 i hipercholesterolemii, wówczas należy się ograniczyć do 2 żółtek tygodniowo), rośliny strączkowe (fasola, ciecierzyca, soczewica) – to świetne źródła białka, które nie podnoszą glikemii i pomagają utrzymać uczucie sytości.
  
• Zdrowe tłuszcze (oliwa z oliwek, orzechy, awokado, ryby tłuste) wspierają zdrowie serca i naczyń. Nie bój się tłuszczów – one są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Oczywiście chodzi o umiarkowane ilości zdrowych źródeł.
  
• Owoce dostarczają witamin, składników mineralnych i błonnika, ale zawierają też fruktozę, dlatego powinny być spożywane w umiarkowanych ilościach. Lepiej jeść owoce całe niż soki (sok nie zawiera błonnika i powoduje szybszy wzrost glikemii). Ważne, aby owoce zawsze wkomponowywać w posiłek wg Zasady Zdrowego Talerza by lepiej kontrolować glikemię.

Podsumowanie – dieta w cukrzycy w pigułce

• Właściwie zaplanowana dieta jest niezbędnym elementem leczenia cukrzycy.
  
• Dieta w cukrzycy powinna uwzględniać regularne posiłki i stronienie od podjadania między nimi. Dla prawidłowej glikemii niezwykle ważne są prawidłowo zbilansowane posiłki (węglowodany złożone + białko + tłuszcze + warzywa)
  
• Na stężenie glukozy we krwi wpływa zarówno jakość, jak i ilość węglowodanów. W diecie w cukrzycy należy wybierać produkty zawierające węglowodany złożone i bogate w błonnik. Ważne jest by unikać bomb węglowodanowych, które szczególnie niekorzystnie wpływają na glikemię!
  
• Dieta w cukrzycy powinna bazować na produktach o niskim i rzadziej średnim indeksie glikemicznym. Warto pamiętać, że indeks glikemiczny można modyfikować za pomocą dodatków lub odpowiedniej obróbki termicznej.
  
• Porcja również ma znaczenie! Decydując się na produkt o wyższym IG, warto wybrać jego mniejszą porcję, która będzie miała niższy ładunek glikemiczny i, w połączeniu ze źródłem białka i tłuszczu, wpłynie korzystniej na glikemię.
  
• Dieta w cukrzycy powinna uwzględniać w miarę równomierne rozłożenie węglowodanów w ciągu dnia, które może pomóc w lepszej kontroli glikemii.
  
• W cukrzycy warto ograniczać cukry proste i produkty o wysokim IG, tłuszcze nasycone i trans oraz produkty wysoko przetworzone.
  
• Dieta w cukrzycy w każdym posiłku powinna uwzględniać dużą porcję warzyw, pełnoziarniste produkty zbożowe, dobre źródła białka i zdrowe tłuszcze. Owoce również mogą się znaleźć w diecie cukrzycowej. Ważne, by nie spożywać ich między posiłkami, lepiej sięgać po nie zaraz po posiłku lub wkomponować w odpowiednio zbilansowany posiłek.

Bibliografia

1. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2025. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Current Topics in Diabetes 2025; 
2. M. Jarosz, E. Rychlik, K. Stoś, J. Charzewska. Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – PZH.
3. Moslehi N., Kamali Z., Bahadoran Z. … Azizi F. (2024). Quality and quantity of macronutrients, and their joint associations with the incidence of type 2 diabetes over a nine-year follow-up. Nutr J. 23 (1), s. 101.
4. Peres M., Costa H.S., Silva M.A., Albuquerque T.G. (2023). The Health Effects of Low Glycemic Index and Low Glycemic Load Interventions on Prediabetes and Type 2 Diabetes Mellitus: A Literature Review of RCTs. Nutrients, 15, s. 5060.
5. Ostrowska J., Jezenach-Steinhagen A. (2016). Czynniki wpływające na wartość indeksu glikemicznego oraz jego zastosowanie w leczeniu dietetycznym cukrzycy. Forum Medycyny Rodzinnej, 10, s. 84-90.
6. Zawada A., Stróżyk S. (2019). Żywienie w cukrzycy. W: M. Grzymisławski (red.) Dietetyka kliniczna (s. 267-338). Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
7. Pasmans K., Meex R.C.R., van Loon L.J.C., Blaak E.E. (2022). Nutritional strategies to attenuate postprandial glycemic response. Obes Rev, 23 (9), 13486.
8. Klobučar, S., Detel, D., Igrec, M., Bergoč, A., Rahelić, V., & Rahelić, D. (2024). Overweight and Obesity in Adults with Type 1 Diabetes: A Growing Challenge. Diabetology, 5(3), 234-245.

Cukrzyca to jedno z najpowszechniejszych schorzeń metabolicznych na świecie. W Polsce choruje na nią ponad 3 miliony osób, a kolejne setki tysięcy nie wie jeszcze, że ma problem z metabolizmem glukozy. Czym różni się cukrzyca typu 1 od cukrzycy typu 2? Jakie są objawy wysokiego cukru? Jak kontrolować glikemię? W tym artykule znajdziesz kompleksowe informacje oparte na najnowszych Zaleceniach Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2025 roku.

Czym właściwie jest cukrzyca?

Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych, które charakteryzują się hiperglikemią – podwyższonym poziomem glukozy we krwi. Przyczyną jest defekt wydzielania insuliny (hormonu odpowiedzialnego za transport glukozy do komórek) i/lub defekt jej działania (komórki przestają na nią odpowiadać). Przewlekła hiperglikemia prowadzi do uszkodzenia różnych narządów: oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych. Dlatego tak ważna jest wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie, a w nim – współpraca pacjenta z diabetologiem i dietetykiem klinicznym.

Cukrzyca typu 1 a cukrzyca typu 2 – jakie są różnice?

Kiedy mówimy o cukrzycy, najczęściej mamy na myśli dwa główne typy tej choroby. Różnią się one nie tylko przyczyną, ale też sposobem leczenia i rokowaniem.

Cukrzyca typu 1 –  choroba autoimmunologiczna (kiedy organizm atakuje sam siebie)

Oznacza to, że układ odpornościowy, który powinien nas chronić (np. przed bakteriami i wirusami), z nieznanych dokładnie na dzień dzisiejszy przyczyn zaczyna atakować własne komórki. W tym wypadku ofiarą stają się komórki β trzustki – te, które produkują insulinę. Efekt? Trzustka kompletnie przestaje wytwarzać insulinę, co prowadzi do jej bezwzględnego niedoboru. Bez insuliny glukoza nie może dostać się do komórek, więc zalega we krwi, a komórki głodują.

Najczęściej cukrzyca typu 1 diagnozowana jest u dzieci, młodzieży i młodych dorosłych, choć może wystąpić w każdym wieku. Objawy hiperglikemii pojawiają się nagle i są nasilone. W chwili pisania tego artykułu jedynym skutecznym leczeniem cukrzycy typu 1 jest insulinoterapia od momentu rozpoznania. Bez leczenia insuliną grozi cukrzycowa kwasica ketonowa – stan zagrażający życiu, który rozwija się bardzo szybko.

Rola dietetyka w cukrzycy typu 1 jest niezwykle ważna. W Centrum Dietetyki Specjalistycznej edukujemy naszych podopiecznych, jak wykorzystać wiedzę o wymiennikach węglowodanowych i białkowo-tłuszczowych do precyzyjnej kontroli glikemii. Uczymy, jak liczyć węglowodany, jak wpływają na glikemię różne produkty, jak planować posiłki i jak dopasowywać dawki insuliny do tego, co zjemy. To wiedza, która pozwala żyć pełnią życia, nie rezygnując z przyjemności jedzenia. Niejednokrotnie ściśle współpracujemy z diabetologiem – monitorujemy razem postępy, analizujemy profile glikemii i dostosowujemy zalecenia żywieniowe do aktualnych potrzeb pacjenta.

Cukrzyca typu 2 – kiedy komórki przestają słuchać insuliny

Cukrzyca typu 2 rozwija się zupełnie inaczej. Tutaj głównym problemem jest insulinooporność – czyli zmniejszona wrażliwość tkanek na działanie insuliny. Trzustka początkowo stara się to kompensować, produkując coraz więcej insuliny, ale w końcu „wykręca się” i traci zdolność do prawidłowej sekrecji. To postępujący proces, który rozwija się powoli i bezobjawowo przez wiele lat. Często cukrzyca typu 2 wykrywana jest przypadkowo, podczas rutynowych badań krwi.

Diagnozowana jest zwykle po 45. roku życia, choć – niestety – coraz częściej u młodszych, nawet bardzo młodych osób. Silnie związana jest z nadwagą, otyłością, siedzącym trybem życia i niezdrową dietą. Na początku często wystarczy zmiana stylu życia i leki doustne; insulina jest wprowadzana dopiero, gdy trzustka już nie daje rady.

Rola dietetyka w cukrzycy typu 2 jest absolutnie kluczowa – to właśnie zmiana sposobu odżywiania może doprowadzić do remisji choroby, czyli stanu, w którym glikemia wraca do normy bez stosowania leków. W Centrum Dietetyki Specjalistycznej pomagamy naszym podopiecznym w redukcji masy ciała, edukujemy o indeksie glikemicznym, ładunku glikemicznym i tym, jak komponować posiłki, by uniknąć nagłych skoków glikemii.

Poza dwoma głównymi typami cukrzycy istnieją także inne, rzadsze formy, które warto znać:

• Cukrzyca LADA (Latent Autoimmune Diabetes in Adults) to wolno postępująca cukrzyca autoimmunologiczna u dorosłych. Jest właściwie odmianą cukrzycy typu 1, ale rozwija się znacznie wolniej, przez co często jest początkowo mylona z cukrzycą typu 2. Pacjenci z LADA mogą przez pewien czas reagować na leki doustne, ale ostatecznie zawsze potrzebują insuliny. Ważne, żeby nie przegapić tej diagnozy – oznaczenie autoprzeciwciał (anty-GAD) pozwala ją wykryć.
  
  
• Cukrzyca MODY (Maturity Onset Diabetes of the Young) to grupa cukrzyc monogenowych – powstają w wyniku mutacji pojedynczego genu. Dziedziczenie jest autosomalne dominujące, co oznacza, że jeśli rodzic ma mutację, dziecko ma 50% szans na jej dziedziczenie. Najczęściej związana jest z mutacjami w genach HNF1A i glukokinazy. Co ciekawe, w przypadku HNF1A MODY pacjenci często bardzo dobrze reagują na pochodne sulfonylomocznika, co pozwala uniknąć insuliny przez wiele lat. U pacjentów z defektem glukokinazy glikemia jest lekko podwyższona od urodzenia, ale wystarczy zdrowe żywienie bez cukrów prostych – leki zwykle nie są potrzebne.
  
  
• Cukrzyca ciężarnych (GDM – Gestational Diabetes Mellitus) to hiperglikemia po raz pierwszy rozpoznana w ciąży. Dotyczy około 10-15% ciężarnych kobiet i wymaga ścisłej kontroli glikemii ze względu na zdrowie mamy i dziecka. Po porodzie zwykle ustępuje, ale kobiety po GDM mają znacznie zwiększone ryzyko cukrzycy typu 2 w przyszłości. Dlatego tak ważna jest późniejsza kontrola glikemii i profilaktyka przez zdrowy styl życia. Otyłość zwiększa ryzyko wystąpienia cukrzycy ciężarnych nawet dwukrotnie.

Warto, aby współpraca z dietetykiem rozpoczęła się:

• nawet przed poczęciem – gdy można nieco zredukować masę ciała – w ciąży już się nie odchudzamy!
• w ciąży jeszcze zanim cukrzyca ciężarnych zostanie zdiagnozowana – by dbać o glikemię i możliwie jak najbardziej odroczyć jej wystąpienie w czasie
• w ciąży już po rozpoznaniu – by jak najlepiej kontrolować poziomy stężenia glukozy we krwi;
• po urodzeniu – by znormalizować masę ciała i odroczyć ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 w przyszłości.

Ważne zastrzeżenie: w Polsce nie wyróżnia się oficjalnie „cukrzycy typu 3” – ten termin bywa używany nieoficjalnie i kontrowersyjnie w odniesieniu do choroby Alzheimera jako skutku zaburzeń metabolizmu glukozy w mózgu, ale nie jest to uznany typ cukrzycy według WHO ani Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.

Objawy cukrzycy u dzieci i dorosłych – na co zwrócić uwagę

Objawy cukrzycy mogą być dramatyczne i pojawić się z dnia na dzień albo rozwijać się podstępnie przez lata. Warto znać symptomy, żeby nie przegapić sygnałów, które wysyła organizm.

Klasyczne objawy – kiedy organizm krzyczy o pomoc

Wielomocz to jeden z najbardziej charakterystycznych objawów. Pacjent oddaje mocz znacznie częściej niż zwykle, często budzi się w nocy, żeby iść do toalety (nawet kilka razy). Wraz z wielomoczem pojawia się wzmożone pragnienie – uczucie niezaspokajanego pragnienia, które nie ustępuje mimo picia dużych ilości płynów. Organizm traci glukozę (a z nią kalorie) przez mocz, dlatego kolejnym objawem jest niezamierzona utrata masy ciała, mimo normalnego lub nawet zwiększonego apetytu (cukrzyca typu I).

Osłabienie i wzmożona senność to również częste skargi – pacjent czuje się ciągle zmęczony, apatyczny, ma wrażenie, że energia go opuściła. Mogą pojawić się także zmiany ropne na skórze i trudno gojące się rany. Wysoka glikemia osłabia układ odpornościowy i upośledza gojenie, dlatego nawet drobne zadrapania czy otarcia potrafią nie goić się tygodniami. Stany zapalne narządów moczowo-płciowych, zwłaszcza nawracające infekcje, również mogą sygnalizować problem z metabolizmem glukozy.

Objawy u dzieci – na co rodzice powinni zwrócić uwagę

U dzieci cukrzyca typu 1 objawia się zwykle bardzo dramatycznie. Wśród najczęstszych sygnałów, które alarmują rodziców, są moczenie nocne u dziecka, które już było suche, ciągłe prośby o picie (nawet przez całą noc), budzenie się do toalety kilka razy. Skrajne osłabienie, apatia, senność – dziecko nie ma siły bawić się, chce tylko leżeć. Gwałtowna utrata masy ciała przy dobrym apetycie to kolejny niepokojący sygnał. Czasem pojawiają się też ból brzucha, nudności, wymioty – mogą być oznakami kwasicy ketonowej, stanu zagrażającego życiu, który wymaga natychmiastowej hospitalizacji.

Kiedy pilnie do lekarza?

Jeśli u Ciebie lub Twojego dziecka wystąpią nagłe i nasilone objawy – wielomocz, pragnienie, utrata masy ciała, osłabienie – nie czekaj. Zgłoś się do lekarza tego samego dnia. W przypadku dzieci każde podejrzenie cukrzycy to sytuacja pilna, która nie cierpi zwłoki. Im szybciej zostanie postawiona diagnoza i wdrożone leczenie, tym mniejsze ryzyko groźnych powikłań.

Monitorowanie cukrzycy – jak kontrolować glikemię

Monitorowanie glikemii to fundament skutecznego leczenia cukrzycy. Pozwala na bieżąco oceniać, czy leczenie działa, i szybko reagować na nieprawidłowości.

HbA1c – „pamięć glikemii”

Hemoglobina glikowana (HbA1c) to badanie, które pokazuje średnią glikemię z ostatnich 2-3 miesięcy. Nazywamy je czasem „pamięcią glikemii”, bo hemoglobina, która krąży we krwi przez około 3 miesiące, przyłącza do siebie glukozę – im wyższa była glikemia, tym więcej hemoglobiny będzie „obklejonych” glukozą. Poniższa tabela pokazuje, jak interpretować wyniki HbA1c:

Jak często badać HbA1c?

Co 3 miesiące, jeśli leczenie jest modyfikowane lub glikemia nie jest dobrze kontrolowana. Co 6 miesięcy, jeśli leczenie jest stabilne i cel osiągnięty. HbA1c to bardzo ważne badanie, ale nie zastępuje codziennego monitorowania glikemii – pokazuje średnią, ale nie pokazuje skoków i spadków w ciągu dnia.

Glukometry – pomiar glikemii „na żądanie”

Glukometry to urządzenia do samodzielnego pomiaru glikemii z kropli krwi kapilarnej. Uwaga! Glukometry NIE nadają się do celów diagnostycznych (rozpoznania cukrzycy) – diagnozę stawia się tylko na podstawie badań laboratoryjnych. Glukometry są natomiast nieocenione w codziennym monitorowaniu cukru (glikemii).

CGM (ciągłe monitorowanie glikemii)

Systemy CGM to niewielkie sensory zakładane podskórnie (zazwyczaj na ramię), które mierzą glikemię co kilka minut przez całą dobę. Wyniki można odczytać na smartfonie lub specjalnym odczytniku. To prawdziwa rewolucja w leczeniu cukrzycy!

Zalety CGM są ogromne!

Po pierwsze – nie trzeba kłuć palców (albo trzeba, ale rzadko, głównie do kalibracji). 
Po drugie – widok trendów: widzisz, czy glikemia rośnie, spada, czy jest stabilna, co pozwala szybciej reagować, rozpoznawać typy posiłków czy zachowań, które sprzyjają (bądź nie) prawidłowej glikemii. 
Po trzecie – alarmy: ostrzeżenia przed hipoglikemią i hiperglikemią, które mogą uratować życie, zwłaszcza w nocy.
Po czwarte – lepsza kontrola: badania pokazują, że CGM poprawia wyrównanie cukrzycy i zmniejsza ryzyko hipoglikemii.

Dla kogo CGM?

Obowiązkowo dla osób z cukrzycą typu 1 stosujących intensywną insulinoterapię. Zalecane dla osób z nieświadomością hipoglikemii i częstymi epizodami hipoglikemii. Coraz częściej refundowane także w cukrzycy typu 2 leczonej insuliną. W Centrum Dietetyki Specjalistycznej pomagamy naszym podopiecznym analizować wykresy z CGM – pokazujemy, jak odczytywać trendy, jak dostosowywać posiłki, by utrzymać glikemię w docelowym zakresie.

Podsumowanie – co musisz wiedzieć o cukrzycy

• Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzująca się hiperglikemią. Typ 1 to choroba autoimmunologiczna wymagająca insulinoterapii do końca życia, natomiast typ 2 rozwija się powoli i często można osiągnąć jej remisję przez zmianę stylu życia i odpowiednie leczenie. Wczesna diagnoza ratuje przed powikłaniami – dlatego badaj się regularnie, zwłaszcza jeśli masz czynniki ryzyka.
  
• Do najczęstszych objawów cukrzycy należą wielomocz, wzmożone pragnienie, niezamierzona utrata masy ciała, osłabienie, senność, zmiany ropne skóry i trudno gojące się rany oraz infekcje narządów moczowo-płciowych.
  
  
• Kontrola glikemii za pomocą HbA1c, glukometrów lub CGM to fundament leczenia choroby

Źródła:

1. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2025. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Current Topics in Diabetes 2025; 5(1).
2. American Diabetes Association. Standards of Medical Care in Diabetes – 2024. Diabetes Care 2024; 47 (Suppl. 1).
3. International Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas, 10th Edition, 2021. Brussels, Belgium: IDF.
4. Chung WK, Erion K, Florez JC, et al. Precision medicine in diabetes: a Consensus Report from the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD). Diabetologia 2020; 63: 1671-1693.
5. Lean MEJ, Leslie WS, Barnes AC, et al. Primary care-led weight management for remission of type 2 diabetes (DiRECT): an open-label, cluster-randomised trial. Lancet 2018; 391: 541-551.

Zastanawiając się nad tematem przewodnim na luty, wpadłam może na coś oczywistego, ale bardzo istotnego w kontekście zdrowia. Bo LUTY = WALENTYNKI = MIŁOŚĆ = SERCE  😀

W tym miesiącu wpisy będą poświęcone zdrowiu układu krążenia. To temat szczególnie bliski … mojemu sercu 🙂 Zgłębiałam go na potrzeby jednej z prac dyplomowych oraz dotykałam go również od strony publikacyjnej. Obiecuję, że opowiem Wam o tym w kolejnych wpisach. 

Chorobami serca wiele osób interesuje się, gdy zaczyna się dziać coś niepokojącego. Wiadomo! Lepiej późno niż wcale! Styl życia ma w tym przypadku niesamowitą moc. Sposób żywienia oraz aktywność fizyczna ma jednak nie tylko możliwość poprawy rozregulowanych parametrów, ale również zapobiega powstawaniu chorób układu krążenia, szczególnie tych metabolicznych takich jak hipercholesterolemia, hipertriglicerydemia, nadciśnienie tętnicze i wiele innych!

Właśnie dlatego nawet jeśli temat Cię nie dotyczy, zostań tu ze mną koniecznie – zacznij działać już teraz i wdróż w życie działania profilaktyczne dzięki którym zapobiegniesz rozwojowi problemów sercowo – naczyniowych. Jeśli jednak problem już Cię dotyczy, powiem Ci od razu, że nie jesteś sam. Choroby te są najczęstszą przyczyną zgonów w Polsce, zachorowalność jest również bardzo wysoka – co roku ponad 80 tysięcy Polaków ma zawał serca [1,2,3].

Zatem w dzisiejszym wpisie przedstawię Ci produkty, których powinniśmy unikać, jeżeli zależy nam na dobrej kondycji serca.  

Czerwone mięso

Z rozmów z moimi pacjentami wiem, że często ciężko jest im jednoznacznie przypisać gatunki mięs do grona białego i czerwonego mięsa. Jeśli też czasami się nad tym zastanawiasz, zobacz jak to właściwie jest. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (ang. International Agency for Research on Cancer, IARC) wyróżniła 7 gatunków mięs, które zaliczamy do tego grona. Są to: wołowina, cielęcina, wieprzowina, baranina, jagnięcina, konina i koźlina[4]. Zakwalifikowano je do grupy 2A – prawdopodobnie rakotwórcze dla człowieka. Wydaje się, że ryzyko to dotyczy głównie nowotworów jelita grubego, trzustki i prostaty. A jeżeli chodzi o wpływ na serce? Zmniejszenie udziału mięsa czerwonego i przetworów mięsnych w naszej diecie może ograniczyć ryzyko rozwoju chorób układu krążenia, w tym hipercholesterolemii i miażdżycy [5]. Niestety, mięso czerwone mimo, że jest bogate w pełnowartościowe białko, żelazo i witaminę B12, zawiera zbyt duże ilości cholesterolu i nasyconych kwasów tłuszczowych, które mają negatywny wpływ na układ krążenia. Warto zatem ograniczyć spożycie czerwonego mięsa do około 300 g na tydzień. Zamiast niego warto częściej wybierać drób, roślinne źródła białka (strączki, orzechy) oraz nabiał i jajka. Te ostatnie również mają sporo cholesterolu, więc staraj się nie przekraczać 7 sztuk jaj tygodniowo (jeśli masz podwyższony cholesterol – zredukuj tę ilość do 4) [6]. Zmniejszając ilość czerwonego mięsa w diecie zmniejszasz ryzyko chorób serca, zapobiegasz nowotworom i działasz przeciwzapalnie – to naprawdę dobry pomysł! [7].

Przetworzone mięso

Chcąc działać profilaktycznie i leczniczo, coś co powinno ulec w diecie jeszcze większym ograniczeniom, to przetworzone mięso. Wspomniana już agencja IARC, zakwalifikowała przetworzone mięso do grupy 1, czyli rakotwórcze dla ludzi. Istnieją dowody potwierdzające zależność pomiędzy spożywaniem przetworzonego mięsa a nowotworami, głównie jelita grubego [4]. Działanie prozapalne, jakie te produkty wywołują w organizmie człowieka, nie jest obojętnie również dla serca [8].

Co kryje się pod określeniem „mięso przetworzone”? To mięso, które zostało poddane procesowi solenia, peklowania, fermentacji, wędzenia lub innych procesów, które mają na celu wzmocnienie smaku lub poprawę konserwacji produktu. Są to kiełbasy, parówki, kabanosy, wędliny czy pasztety – i dotyczy to zarówno mięsa czerwonego, jak i drobiowego. Oczywiście szynka z indyka będzie miała mniejszą zawartość cholesterolu czy nasyconych kwasów tłuszczowych od szynki wieprzowej czy salami, ale i tak jest to produkt, który warto ograniczać. Według badania przeprowadzonego na Uniwersytecie Oxford, spożywanie dziennie powyżej 50 g mięsa przetworzonego (szynki, bekonu, kiełbas itp.) może zwiększać ryzyko choroby wieńcowej o 18%! [9]. Taka ilość to średnio pół długiego kabanosa, dwa plasterki wędliny, pół pętka kiełbasy, jedna parówka. 

To pokazuje, że różnorodność to podstawa! Jeśli jednego dnia decydujesz się na kanapkę z drobiową wędliną, na jutro zrób sobie twarożek, pastę rybną, hummus, masło orzechowe lub zaserwuj owsiankę! Kiedy wymyślisz sobie dużo ciekawych opcji na śniadanie wędlina stanie się tylko jedną z opcji i naturalnie zaczniesz jeść jej mniej.

Świetnym sposobem jest również robienie własnej „wędliny”. Całą pierś kurczaka, indyka bądź indyczy udziec zamarynuj w przyprawach i oliwie  i upiecz w piekarniku w naczyniu żaroodpornym bądź rękawie. Możesz stosować plasterki takiego pieczystego jako wędlina na kanapki, wkładka do sałatek, lub porcja mięsa na obiad. Masz jednocześnie pewność, że produkt ten nie zawiera zbędnych wzmacniaczy smaku, nadmiaru soli czy barwników. Zestaw przypraw dostosuj do swoich preferencji smakowych i uzyskując bezpieczną i smaczną wędliniarską alternatywę. Z pewnością wyjdzie to serduszku na dobre 🙂 

Sól

Statystyki są niepokojące. Na podstawie budżetów gospodarstw domowych GUS oszacowano, że przeciętny Polak spożywa 11g soli dziennie [10]. Norma na sól według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz Instytutu Żywności i Żywienia (IŻŻ) wynosi do 5g dziennie [11,12]. Spożywamy jej zatem dwukrotnie za dużo. Oczywiście mają na to wpływ produkty przetworzone, wędliny, słone przekąski, ale też nasze dosalanie potraw czy ogórków na kanapkach (po co? :D). Jak podaje Światowa Organizacja Zdrowia, ilość spożywanej w diecie soli koreluje z poziomem ciśnienia krwi i ryzykiem sercowo-naczyniowym [11]. Ograniczenie soli do 5g może zapobiec wystąpieniu chorób sercowo-naczyniowych, które są główną przyczyną zgonów na Świecie. WHO podaje, że gdyby udało się zmniejszyć ilość spożywanej soli do 5g dziennie, prawdopodobnie zapobiegłoby 2,5 mln zgonom z powodu zawałów serca i udarów rocznie.

Tłuszcze trans

To zdecydowanie największy rozbójnik mogący się dostać do naszego organizmu wraz z dietą. Składniki i produkty, które wymieniłam powyżej, najlepiej jest ograniczyć. Mogą w naszej diecie być i będą bezpieczne o ile nie przekroczymy określonych ilości. Dla tłuszczów trans powinniśmy być jednak absolutnie bezwzględni. Ich spożycie powinno być jak najmniejsze, ponieważ już nawet niewielka ilość będzie przyczyniać się do wystąpienia chorób serca, cukrzycy typu 2 czy nowotworów [13]. 

Tłuszcze trans to nienasycone kwasy tłuszczowe mające co najmniej jedno wiązanie podwójne w konfiguracji trans. Powstają one podczas częściowego uwodornienia olejów roślinnych, czyli kiedy z oleju płynnego produkujemy tłuszcz półstały [14]. Taką metodą kilka dekad temu zaczęto wytwarzać margarynę, która nazwana została margaryną twardą. Znamy już jednak sposób na wytwarzanie margaryn bezpiecznych, zupełnie pozbawionych tłuszczów trans, które produkowane są metodą estryfikacji. One nazywane są margarynami miękkimi, a przez formę sprzedaży również kubkowymi – spotkać je bowiem możemy w plastikowych opakowaniach (kubeczkach) z wieczkiem. Margaryna „twarda” i „miękka” nie różni się konsystencją. Owa „twardość” pochodzi od utwardzania oleju. Zatem o ile margaryna miękka jest super-zdrowa, i śmiało możemy jej używać na co dzień, o tyle margaryna zawierająca w składzie „częściowo utwardzone oleje/tłuszcze roślinne” powinna być absolutnie zdyskwalifikowana z listy zakupów. I o ile w sklepach jest jej już coraz mniej (choć ku mojemu ogromnemu oburzeniu nadal można je spotkać i „kuszą” ceną szczególnie w okresach świąt, gdzie liczy się każdy grosz a serniczek trzeba jednak upiec) ich cena sprawia, że producenci chętnie ją wykorzystują do produkcji kiepskiej jakości tanich ciasteczek, nadziewanych wafelków, krakersów, serków topionych, panierek do orzeszków, kebabów, serków dla dzieci… Porównanie? Margaryny do smarowania pieczywa zawierają niewielką ilość tłuszczów trans {<0,01g/ porcję), natomiast margaryna twarda do wypieku ciast zawiera aż 0,15g/porcję [15]. Dlaczego producenci nadal używają tłuszcze trans? Ponieważ mają długi okres przydatności do spożycia, są stabilne w wysokich temperaturach i poprawiają smakowitość produktów. Cały czas są prowadzone badania ich wpływu na nasze zdrowie, natomiast wyniki jak dotąd są bardzo niepokojące. Badania kliniczne na ludziach wykazały związek między wysokim spożyciem tłuszczów trans a zwiększoną zachorowalnością na choroby serca [16]. Podwyższały one stężenie cholesterolu całkowitego i frakcji LDL, a obniżały stężenie „dobrego” cholesterolu frakcji HDL. W badaniach na myszach zauważono dodatkowo wzrost stanu zapalnego, stresu oksydacyjnego i zwiększone magazynowanie tłuszczu przez wątrobę [17]. 

Skąd mamy wiedzieć czy w naszym produkcie są tłuszcze trans? Jeżeli w składzie zauważymy składnik olej/tłuszcz roślinny częściowo utwardzony, to możemy być pewni, że są to tłuszcze trans. Nie znamy jednak ich ilości. Zachęcam Cię zatem do analizy składu Twoich ulubionych produktów i szybkiemu podziękowaniu za współpracę tym, które, no cóż… są po prostu trujące! Z pewnością znajdziesz odpowiednik, który tych paskudztw w składzie nie ma. I ja wiem, że pewnie będzie droższy. Jednak czasami mniej naprawdę znaczy więcej! 

Cukier

Podsłuchując czasami rozmowy pacjentów w poczekalni apropo chorób układu krążenia, padają rady dotyczące zmniejszania w diecie produktów smażonych, wieprzowiny, soli… Rzadko jednak pada hasło „cukier”, którego nadmiar w diecie kojarzy się raczej z innymi schorzeniami niż te związane z sercem. Nadmiar cukru natomiast może wpływać na zwiększenie poziomu triglicerydów [18]. Związki te są materiałem energetycznym dla człowieka, zużywane na bieżąco. Problem polega na tym, że według aktualnych badań podwyższony poziom triacylogriceroli czyli triglicerydów właśnie, ma większy wpływ na zwiększenie wystąpienia nagłych incydentów sercowo naczyniowych (tj. zawału serca czy udaru mózgu) niż podwyższony poziom cholesterolu [19]. Zatem warto również wziąć pod uwagę ilość spożywanych słodyczy (również ze względu na zawartość w nich oleju kokosowego czy palmowego). Pomyśl o zmianie cukru na ksylitol lub stewię i wybieraj napoje typu zero! 

Ograniczenie spożycia cukru i tłuszczu oprócz regulacji parametrów lipidowych będzie sprzyjać regulacji masy ciała lub zapobiegało tyciu! Dążenie do bezpiecznej ilości tkanki tłuszczowej zmniejsza ryzyko sercowo naczyniowe! [20].

Alkohol

Możliwe, że dobrnęliśmy teraz do największego rozczarowania. Tak. Musi to zostać wypowiedziane. W świetle aktualnych badań, przysłowiowa lampka czerwonego wina poddawana jest pod dużą wątpliwość w kontekście potencjalnych korzyści dla serca. Kiedy podsumujemy obserwacje naukowców z całego świata, dojść można do wniosku, że wszystko jest kwestią ilości [21,22,23]. Widoczne jest wyraźnie, że nadużywanie alkoholu będzie zwiększać ryzyko choroby wieńcowej. Niewielkie ilości mogą działać profilaktycznie, jednak absolutnie nie chodzi teraz o to, żeby Ci którzy nie piją, zaczęli robić to celem ochrony swojego serca. Czerwone wino wydawało się niegdyś istnym eliksirem ochronnym dla serca, jednak w świetle współczesnych badań widzimy, że ilość potencjalnie chroniących je związków antyoksydacyjnych w winie jest na tyle niewielka, że ich wpływ może wcale nie być aż tak duży jak im przypisywano (lub może jak na to liczył cały świat?) [24]. Nie chcę tu pisać ile alkoholu „można pić” bo wolałabym zakończyć ten akapit myślą – im mniej tym lepiej. Istnieje tysiąc pięćset milionów innych rewelacyjnych sposobów na ochronę i wsparcie serca (o czym już zaraz, za chwilkę będziecie mieli szansę poczytać). 

Jeśli dotrwałeś do końca, a Twoje czoło oblał zimny pot na myśl o tym, że już niczego Ci w życiu nie wolno, zachęcam Cię do tego, żeby na spokojnie pomyśleć sobie nie o tym co musisz ze swojej diety wyeliminować, a o tym co możesz w swojej diecie ograniczyć i do jakiej ilości, żebyś czuł się z tą zmianą dobrze. Tyle na początek wystarczy w zupełności! Już niedługo na moim blogu znajdziesz wpis o zupełnie odmiennej formie, mówiący o tym co warto jeść aby serce wzmacniać. Zatem jeśli część elementów codziennej diety ograniczysz, dużo więcej do niej dodasz, Twoje serce bardzo Ci podziękuje, bo korzyści zdrowotne nawet wtedy gdy od samego początku nie będzie perfekcyjnie też będą! Dieta ma w tej materii przeogromne znaczenie! Już nie mogę się doczekać aby Ci o tym wszystkim opowiedzieć 😊

[1] https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIR.0000000000000950#

[2] https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Cardiovascular_diseases_statistics

[3] https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/roczniki-statystyczne/roczniki-statystyczne/maly-rocznik-statystyczny-polski-2020,1,22.html

[4] https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/07/pr240_E.pdf

[5] https://www.gov.pl/web/psse-wabrzezno/jak-zdrowo-sie-odzywiac

[6] https://www.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2020/12/Normy_zywienia_2020web-1.pdf

[7] Al-Shaar L, Satija A, Wang D D, Rimm E B, Smith-Warner S A, Stampfer M J et al. Red meat intake and risk of coronary heart disease among US men: prospective cohort study BMJ 2020

[8] Battaglia Richi E, Baumer B, Conrad B, et all., Health Risks Associated with Meat Consumption: A Review of Epidemiological Studies. Int J Vitam Nutr Res., 2015

[9] https://www.ox.ac.uk/news/2021-07-21-red-and-processed-meat-linked-increased-risk-heart-disease-oxford-study-shows

[10] https://www.pfpz.pl/nowosci/?id_news=4835&lang_id=1

[11] https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/3082

[12] https://ncez.pzh.gov.pl/dla-mediow/14-03-2018-konferencja-prasowa-5-gramow-soli-jak-to-latwo-powiedziec/

[13] https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/tluszcze-trans-wiem-gdzie-sa-nie-kupuje-e-baza-2/

[14] Dariush Mozaffarian, M.D., M.P.H., Martijn B. Katan, Ph.D., Alberto Ascherio, M.D., Dr.P.H., et all., Trans Fatty Acids and Cardiovascular Disease, April 13, 2006, N Engl J Med 2006; 354:1601-1613

[15] https://zdrowie.pap.pl/dieta/tluszcze-trans-sprawdz-gdzie-sie-kryja

[16] Antwi-Boasiako Oteng, Sander Kersten, Mechanisms of Action of trans Fatty Acids, Advances in Nutrition, Volume 11, Issue 3, May 2020, Pages 697–708

[17] Machado RM, Nakandakare ER, Quintao ECR, et al. . Omega-6 polyunsaturated fatty acids prevent atherosclerosis development in LDLr-KO mice, in spite of displaying a pro-inflammatory profile similar to trans fatty acids. Atherosclerosis. 2012;224:66–74.

[18] Wu S, Xu L, Wu M, Chen S, Wang Y, Tian Y. Association between triglyceride-glucose index and risk of arterial stiffness: a cohort study. Cardiovasc Diabetol. 2021;20(1):146. Published 2021 Jul 16. doi:10.1186/s12933-021-01342-2

[19] Guo Y, Zhao J, Zhang Y, Wu L, Yu Z, He D, Huang H, Qu W, Luo X. Triglyceride glucose index influences platelet reactivity in acute ischemic stroke patients. BMC Neurol. 2021

[20] Szymanski F, Nasierdziowa tkanka tłuszczowa w patogenezie chorób układu sercowo-naczyniowego — czy warto traktować ją jako czynnik ryzyka i dążyć do modyfikacji jej ilości?, I Katedra i Klinika Kardiologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, 2015

[21] Roercke M., Rhem J., Alcohol consumption, drinking patterns and ischemic heart disease: a narrative review of meta-analyses and a systematic review and meta-analysis of the impact of heavy drinking occasions on risk for moderate drinkers. BMC Medicine, 2016, 12, 182.

[22] Klatsky A.L., Alcohol and cardiovascular diseases: where do we stand today. J. Intern. Med., 2015, 278, 238-250.

[23] Stockley C.S., The relationship between alcohol, wine and cardiovascular diseases – a review. Nutr. Aging, 2015, 3, 55-88.

[24] Liberale L, Bonaventura A, Montecucco F, Dallegri F, Carbone F. Impact of Red Wine Consumption on Cardiovascular Health. Curr Med Chem. 2019