Infolinia +48 537 014 006

Niedobór żelaza w ciąży – objawy, badania i skuteczne zalecenia

Autor Anita Postolak Przeczytasz 18 min Aktualizacja

Niedobór żelaza w ciąży jest niezwykle powszechnym zaburzeniem. Tymczasem zbyt małe zapasy tego składnika mogą przyczyniać się do nieprawidłowego rozwoju płodu i znacznie gorszego samopoczucia przyszłej mamy. Na szczęście możesz coś z tym zrobić! Z tego artykułu dowiesz się, jakie mogą być objawy niedoboru żelaza w ciąży, a także jak skutecznie zwiększyć zapasy tego składnika w organizmie.

Funkcje żelaza w ciąży

Żelazo w ciąży jest niezwykle ważnym składnikiem zarówno dla matki, jak i płodu. Bierze udział w wielu procesach niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania matki i odpowiedniego rozwoju płodu. Żelazo jest kluczowym elementem hemoglobiny i odpowiada za transport tlenu zarówno do tkanek matki i płodu. Pełni ważną rolę w syntezie DNA, podziale i wzroście komórek, a więc jest składnikiem niezbędnym dla prawidłowego rozwoju tkanek płodu. Jest również składnikiem wielu enzymów i neuroprzekaźników, a także wspiera układ odpornościowy. Ponadto wspomaga rozwój układu nerwowego i mózgu dziecka.

Zapotrzebowanie na żelazo w ciąży

Ponieważ żelazo jest niezwykle ważnym składnikiem dla rozwoju płodu, zapotrzebowanie na ten składnik znacznie wzrasta w czasie ciąży. Wiele kobiet już w wieku rozrodczym nie pokrywa dziennego zapotrzebowania na żelazo i ma niedobór ferrytyny, co zwiększa ryzyko rozwoju niedokrwistości z niedoboru żelaza w czasie ciąży. Zapotrzebowanie na żelazo znacznie wzrasta podczas stosowania diety roślinnej, która zawiera tylko żelazo niehemowe o niższej przyswajalności. Będąc na diecie roślinnej zapotrzebowanie na żelazo należy pomnożyć razy 1,8.

dieta roślinna w ciąży żelazo

Ważne! Aby uzupełnić niedobory żelaza nie wystarczy spożywać ilości odpowiadającej dziennemu zapotrzebowaniu. To ilość żelaza wykorzystywana na bieżące potrzeby. Zwiększenie zapasów żelaza i wyrównanie niedoborów wymaga spożywania większej ilości żelaza niż wynosi Twoje zapotrzebowanie, a także dbanie o jego prawidłowe wchłanianie.

Niedobór żelaza w ciąży dotyczy Ciebie? Zapisz się do newslettera i otrzymaj darmowy “Żelazowy Poradnik”,a w nim 6-dni diety wysyconej żelazem!

Objawy niedoboru żelaza w ciąży

Anemia w ciąży może być związana ze zwiększoną objętością krwi, jednak ze względu na częstość występowania niedoboru żelaza, nie należy jej lekceważyć. Niedobór żelaza w ciąży powoduje ryzyko zaburzenia erytropoezy i pogłębienia niedokrwistości. W pierwszej kolejności żelazo jest dostarczane rozwijającemu się płodowi, nawet jeżeli powoduje to niedobór tego składnika u matki. Gdy zapasy żelaza u matki się wyczerpują i rozwija się niedokrwistość, ilość dostarczanego dla płodu żelaza zmniejsza się, powodując jego niedobór.

niedobór żelaza w ciąży

Niedobór żelaza w ciąży – Najczęstsze objawy niedoboru żelaza i niskiej ferrytyny u kobiet w ciąży:

  • bladość skóry i spojówek
  • ogólne osłabienie i zmęczenie
  • trudność z koncentracją i zaburzenia pamięci
  • wypadanie włosów
  • kruchość paznokci
  • zajady w kącikach ust
  • suchość skóry i błon śluzowych
  • zaburzenia nastroju
  • spadek wydolności fizycznej i większa męczliwość
  • zwiększona podatność na infekcje

Diagnostyka niedoboru żelaza w ciąży

Aby zdiagnozować niedobór żelaza w ciąży należy wykonać badania krwi. Bardzo ważne jest, aby badania interpretować kompleksowo, ponieważ pojedynczy wynik może wprowadzić w błąd.

Badania służące do zdiagnozowania niedoboru żelaza w ciąży:

  • morfologia krwi z rozmazem – podstawowe badanie krwi obrazujące ogólny stan krwi. W przypadku podejrzenia niedoboru żelaza szczególnie ważne są:
    – hemoglobina (Hb) – obniżone stężenie wskazuje na niedokrwistość m.in. z niedoboru żelaza
    – hematokryt – nie jest specyficznym wskaźnikiem niedoboru żelaza, ale może go sugerować współwystępując z objawami anemii
    – erytrocyty (RBC) – czerwone krwinki, często obniżone przy niedoborze żelaza
    – średnia objętość krwinki czerwonej (MCV) – przy niedoborze żelaza erytrocyty zazwyczaj są mniejsze niż normalnie, więc MCV będzie obniżone
    – średnia masa hemoglobiny w krwince (MCH) – obniżona przy niedoborze żelaza.

  • ferrytyna – magazyn żelaza w organizmie, najważniejszy wskaźnik pokazujący rzeczywiste zapasy żelaza. Wynik < 30 ng/dl może wskazywać na niedobór żelaza, a wynik <12 ng/dl świadczy o wyczerpanych zapasach. Ferrytyna to również białko ostrej fazy, stąd wszelkie infekcje i stany zapalne w organizmie mogą dawać fałszywie wysoki wynik ferrytyny, ale nie świadczący o dużych zapasach żelaza.

  • żelazo w surowicy – aktualna zawartość żelaza we krwi. Zmienia się w ciągu doby w zależności od diety, suplementacji czy stanów zapalnych, dlatego nie jest odpowiednim wskaźnikiem niedoboru żelaza w organizmie.

  • całkowita zdolność wiązania żelaza (TIBC) – wskaźnik ten mierzy maksymalną ilość żelaza, którą może związać transferyna. To bardziej zaawansowany parametr.

  • wysycenie transferyny żelazem (TSAT) – niski procent wysycenia transferyny (poniżej 20%, a często nawet niżej niż 16%) jest silnym wskaźnikiem niedoboru żelaza. To bardziej zaawansowany parametr.

Źródła żelaza w diecie kobiety ciężarnej

Żelazo w żywności występuje w dwóch formach: żelazo hemowe znajdujące się w produktach odzwierzęcych oraz żelazo niehemowe, które występuje głównie w produktach roślinnych.

Żelazo jest składnikiem, które ogólnie bardzo słabo wchłania się z diety. Jednak żelazo hemowe wchłania się nieco lepiej (ok. 30%) niż niehemowe (ok. 10%). To właśnie z powodu gorszego wchłaniania żelaza niehemowego, zapotrzebowanie na ten składnik jest istotnie wyższe na diecie roślinnej, która zawiera tylko tę formę żelaza, tym bardziej w ciąży, gdzie generalnie zapotrzebowanie na żelazo jest znacznie wyższe. Ponadto wiele czynników wpływa na wchłanianie żelaza i może je skutecznie hamować!

Pomimo tego, że żelazo niehemowe ma niższą biodostępność i jest bardziej wrażliwe na inhibitory wchłaniania, to wciąż stanowi główne źródło żelaza w diecie kobiet w ciąży, dlatego absolutnie nie powinno się go ignorować. Podczas ciąży, i nie tylko, warto mieć w swojej diecie wiele różnych źródeł żelaza, zarówno hemowego, jak i niehemowego.

Przeczytaj więcej o prawidłowej diecie w czasie ciąży w artykule „Dieta w ciąży – co jeść i czego unikać, by zapewnić prawidłowy rozwój dziecka”

Jakie produkty są najlepszym źródłem żelaza?

Mając niedobór żelaza w ciąży należy zwracać uwagę, by w diecie mieć wiele źródeł tego składnika. Najlepszym źródłem żelaza o wysokiej biodostępności są produkty mięsne. W ciąży warto włączyć do diety chudą wołowinę, kaczkę, królika, tuńczyka czy makrelę. Niezwykle bogata w żelazo jest wątróbka (szczególnie wieprzowa), która zawiera aż 18,7 mg żelaza w 100 g. Jednak wątróbka zawiera też duże ilości retinolu, którego nadmiar może sprzyjać wadom rozwojowym płodu, dlatego nie powinna ona być Twoim głównym źródłem żelaza w diecie.

Natomiast produkty roślinne o najwyższej zawartości żelaza to: amarantus, komosa ryżowa, kasza jaglana, soczewica czerwona, biała fasola, tofu, suszone morele czy natka pietruszki.

Jak zwiększyć wchłanianie żelaza z diety?

Żelazo w ciąży jest często niezwykle problematycznym składnikiem, nie tylko z powodu większego zapotrzebowania na ten składnik, ale także z powodu jego słabiej biodostępności.

Jeżeli niedobór żelaza w ciąży dotyczy Ciebie, musisz wiedzieć, że wiele czynników hamuje i utrudnia wchłanianie żelaza w przewodzie pokarmowym. Jednak dobra wiadomość jest taka, że są też czynniki, które mogą wspierać jego wchłanianie. Zatem jeżeli jesteś w ciąży i zależy Ci na zwiększeniu zapasów żelaza w organizmie, nie wystarczy, że będziesz komponować posiłki bogate w żelazo – musisz zadbać także o jego jak najlepsze wchłanianie.

Włączenie do diety odpowiedniej ilości żelaza i wspomagaczy jego wchłaniania w połączeniu ze stosowaniem się do kilku zasad spożywania posiłków, pozwoli Ci na skuteczne zwiększenie zapasów żelaza w organizmie, również w czasie ciąży.

Nasi dietetycy uczą, jak świadomie wybierać produkty i komponować posiłki, by skutecznie zwiększać zapasy żelaza, i tym samym wspierać dobre samopoczucie przyszłej mamy i prawidłowy rozwój maluszka. Jeżeli niedobór żelaza w ciąży dotyczy Ciebie i potrzebujesz wsparcia, umów się na wygodną wizytę online.

Jakie składniki diety hamują wchłanianie żelaza w ciąży?

Mając niedobór żelaza w ciąży i starając się zwiększyć zapasy tego składnika w organizmie, musisz wiedzieć, że niektóre produkty zawierają substancje, które tworzą nierozpuszczalne kompleksy z żelazem lub konkurują z nim o miejsce przy białkach transportujących. To tzw. inhibitory wchłaniania żelaza – czyli składniki, które skutecznie utrudniają wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego.

Do inhibitorów wchłaniania żelaza zaliczamy:

  • fityniany – są obecne w strączkach, orzechach, nasionach i pełnoziarnistych produktach zbożowych. Można je częściowo usunąć poprzez moczenia.
  • polifenole – niezwykle cenne dla zdrowia substancje, znajdujące się w kawie, herbacie, czerwonym winie, kakao, niektórych owocach (np. borówkach, aronii, truskawkach, granacie, winogronach) i niektórych warzywach (np. kapuście czerwonej, cebuli czerwonej, czosnku, cykorii, szpinaku czy karczochach).
  • szczawiany – składniki szpinaku, szczawiu, botwiny, rabarbaru, a także kawy, herbaty i kakao. Rozpuszczają się w wodzie, więc można zmniejszyć ich zawartość poprzez gotowanie warzyw.
  • wapń – w największej ilości występuje w mleku i produktach mlecznych, a także w wysokozmineralizowanej wodzie czy suplementach wapnia.
inhibitory wchłaniania żelaza

Jakie składniki diety zwiększają wchłanianie żelaza w ciąży?

Niektóre składniki diety mogą przekształcać żelazo w lepiej przyswajalne formy, co znacznie poprawia jego wchłanianie. Inne wpływają na pH żołądka lub hamują negatywne działanie inhibitorów, co również nie pozostaje obojętne dla wchłaniania żelaza.

Do wspomagaczy wchłaniania żelaza zaliczamy:

  • witaminę C – obecna w wielu owocach i warzywach, ale w największej ilości występuje w papryce czerwonej, natce pietruszki, kiwi, truskawkach czy pomarańczach.
  • beta-karoten – znajduje się głównie w żółtych i pomarańczowych owocach i warzywach, takich jak marchewka, batat, dynia, mango czy morele.
  • czynnik mięsny – tkanki mięsne, a więc mięso, drób i ryby, oprócz tego, że same zawierają lepiej przyswajalne żelazo hemowe, to ułatwiają również wchłanianie żelaza z produktów roślinnych. Nie bez znaczenia pozostaje również mięso drobiowe – mimo tego, że samo w sobie nie jest szczególnie zasobne w żelazo, to także przyczynia się do poprawy wchłaniania żelaza niehemowego.
  • fermentowane produkty – kiszonki, zakwas czy fermentowany nabiał wpływają korzystnie na mikrobiotę i prowadzą do rozpadu fitynianów (jednych z inhibitorów wchłaniania), a także wpływają na obniżenie pH żołądka, przyczyniając się do zwiększenie biodostępności żelaza.
  • imbir – zawiera gingerole, które mogą redukować skutki suplementacji żelazem. Podejrzewa się, że zwiększają także skuteczność erytropoezy, jednak dokładne mechanizmy działania imbiru, w kontekście gospodarki żelazowej, wymagają dalszych badań. Nie mniej jednak, warto uwzględnić imbir w swojej diecie w czasie ciąży, ponieważ oprócz potencjalnie korzystnego wpływu na gospodarkę żelazową, może pomóc w łagodzeniu uporczywych nudności. Imbir możesz dodawać do sosów, koktajli lub sporządzać napar imbirowy.
wspomagacze wchłaniania żelaza

Czym popijać posiłki w ciąży, aby nie zaburzać wchłaniania żelaza?

Niedobór żelaza w ciąży może mieć wiele przyczyn. Jednym z najczęstszych błędów żywieniowych kobiet z niską ferrytyną jest spożywanie napojów hamujących wchłanianie żelaza do posiłku. Kawa, herbata, kakao czy napary ziołowe zawierają inhibitory wchłaniania żelaza i znacznie wpływają na jego biodostępność.

Napoje, które nie wpłyną negatywnie na wchłanianie żelaza to soki owocowe, woda kranowa przegotowana lub niskozmineralizowana, herbaty ziołowe o niskiej zawartości tanin, takie jak delikatne napary rumianku, rooibos, lipa czy werbena. Dlatego jeżeli niedobór żelaza w ciąży dotyczy również Ciebie, staraj się wybierać właśnie te napoje do posiłków.

Jak zwiększyć zapasy żelaza w ciąży – praktyczne porady

Niedobór żelaza w ciąży wymaga odpowiedniego postępowania. Aby realnie zwiększyć zapasy żelaza w organizmie, ważne jest spożywanie wystarczającej ilości żelaza, które przekracza dzienne zapotrzebowanie. Niezbędne jest także zadbanie o jak największą biodostępność żelaza, aby maksymalnie zwiększyć jego wchłanianie w przewodzie pokarmowym.

Masz niedobór żelaza w ciąży? Pobierz 6-dni diety bogatej w żelazo za darmo i zobacz, jak wykorzystać poniższe zasady w praktyce.

Praktyczne porady, jak podnieść ferrytynę w ciąży:

  1. Unikaj popijania posiłków kawą (zarówno kofeiną, jak i bezkofeinową), herbatą, mocnym naparem z rumianku, naparem z mięty, yerba mate, kakao, gorącą czekoladą i napojami czekoladowymi. Staraj się zachować 1-2h odstępu między posiłkiem, a tymi napojami.
  2. Nie dodawaj dużych ilości nabiału do posiłku bogatego w żelazo. Świetnie sprawdza się spożywanie w ciągu dnia jednego posiłku z nabiałem, bogatego w wapń, a pozostałych bogatych w żelazo.
  3. Posiłek bogaty w wapń warto połączyć z owocami jagodowymi czy kakao, które zawierają polifenole o działaniu przeciwzapalnym. Warto unikać dodawania ich dużych ilości do posiłków bogatych w żelazo.
  4. Dodawaj źródła witaminy C lub beta-karotenu do każdego posiłku bogatego w żelazo. Świetnie sprawdza się posypywanie dań natką pietruszki.
  5. Staraj się dodawać do potraw kiszonki, sięgaj po kiszone ogórki, kapustę czy inne kiszone warzywa.
  6. Spożywaj napary z imbirem lub dodawaj imbir do koktajli i sosów. Imbir pomoże złagodzić nudności i wpłynie korzystnie na erytropoezę.
  7. Spożywaj umiarkowane ilości mięsa, zwłaszcza chudego czerwonego mięsa, które jest świetnym źródłem dobrze przyswajalnego żelaza. Pamiętaj także, że obecność mięsa w posiłku wpływa na poprawę wchłaniania żelaza z produktów roślinnych, więc mięso drobiowe nie pozostaje bez znaczenia mimo, że samo w sobie nie jest szczególnie zasobne w żelazo.
  8. W codziennej diecie wybieraj pieczywo na zakwasie, które ma  mniejszą zawartość fitynianów.
  9. Orzechy, pestki i nasiona staraj się moczyć przed spożyciem.
  10. Nie spożywaj jednocześnie suplementów żelaza i wapnia, staraj się zachować co najmniej 2-godzinny odstęp między preparatami.

Podsumowanie – niedobór żelaza w ciąży

  • Żelazo jest niezwykle ważnym składnikiem dla rozwoju płodu, dlatego zapotrzebowanie na ten składnik znacznie wzrasta w czasie ciąży.
  • Niedobór żelaza w ciąży objawia się osłabieniem, zaburzeniami koncentracji, podatnością na infekcje, kruchością włosów i paznokci, bladością skóry, zajadami w kącikach ust, czy też spadkiem wydolności fizycznej.
  • Niedobór żelaza w ciąży diagnozuje się służy głównie poprzez morfologię i stężenie ferrytyny. Czasami zaleca się również wykonanie TIBC, UIBC i CRP.
  • W diecie znajdują się dwie formy żelaza: lepiej przyswajalne żelazo hemowe znajdujące się głównie w produktach mięsnych i żelazo niehemowe o niższej biodostępności, obecne głównie w produktach roślinnych.
  • Mając niedobór żelaza w ciąży należy pamiętać, że zwiększenie zapasów żelaza i wyrównanie niedoborów wymaga spożywania większej ilości żelaza niż wynosi Twoje zapotrzebowanie, a także dbanie o jego prawidłowe wchłanianie.
  • Komponując posiłki bogate w żelazo, warto unikać dodawania produktów zawierających inhibitory wchłaniania żelaza, do których należą: wapń, polifenole, fityniany i szczawiany.
  • Aby zwiększyć wchłanianie żelaza z posiłku warto dbać o obecność składników wspomagających przyswajanie żelaza, takich jak witamina C, beta-karoten, kwasy organiczne, czynnik mięsny czy gingerole z imbiru.
Źródła
  1. Benson AE, Shatzel JJ, Ryan KS, Hedges MA, Martens K, Aslan JE, Lo JO. The incidence, complications, and treatment of iron deficiency in pregnancy. Eur J Haematol. 2022 Dec;109(6):633-642. doi: 10.1111/ejh.13870
  2. Pawlak, Roman, Julia Berger, and Ian Hines. “Iron status of vegetarian adults: a review of literature.” American journal of lifestyle medicine 12.6 (2018): 486-498.
  3. Milman NT. A Review of Nutrients and Compounds, Which Promote or Inhibit Intestinal Iron Absorption: Making a Platform for Dietary Measures That Can Reduce Iron Uptake in Patients with Genetic Haemochromatosis. J Nutr Metab. 2020 Sep 14;2020:7373498. doi: 10.1155/2020/7373498. PMID:33005455; PMCID: PMC7509542.
  4. Milman NT. A Review of Nutrients and Compounds, Which Promote or Inhibit Intestinal Iron Absorption: Making a Platform for Dietary Measures That Can Reduce Iron Uptake in Patients with Genetic Haemochromatosis. J Nutr Metab. 2020 Sep 14;2020:7373498. doi: 10.1155/2020/7373498. PMID:33005455; PMCID: PMC7509542.
  5. Li N, Zhao G, Wu W, Zhang M, Liu W, Chen Q, Wang X. The Efficacy and Safety of Vitamin C for Iron Supplementation in Adult Patients With Iron Deficiency Anemia: A Randomized Clinical Trial. JAMA Netw Open. 2020 Nov 2;3(11):e2023644. doi: 10.1001/jamanetworkopen.2020.23644. PMID:33136134; PMCID: PMC7607440.
  6. A Systematic Review and Meta-Analysis on the Effects of Probiotic Species on Iron Absorption and Iron Status – Susan C. Vonderheid 1, Lisa Tussing-Humphreys 2, Chang Park 1, Heather Pauls 1
  7. Piskin E, Cianciosi D, Gulec S, Tomas M, Capanoglu E. Iron Absorption: Factors, Limitations, and Improvement Methods. ACS Omega. 2022 Jun 10;7(24):20441-20456. doi: 10.1021/acsomega.2c01833. PMID: 35755397;PMCID: PMC9219084.
  8. Heffernan A, Evans C, Holmes M, Moore JB. The Regulation of Dietary Iron Bioavailability by Vitamin C: A Systematic Review and Meta-Analysis. Proceedings of the Nutrition Society. 2017;76(OCE4):E182.doi:10.1017/S0029665117003445
  9. Treatment efficacy of vitamin C or ascorbate given as co-intervention with iron for anemia – A systematic review and meta-analysis of experimental studies – Vignesh Loganathan Arivarasan Bharathi Alyssa Maria Prince Jayalakshmy Ramakrishnan https://doi.org/10.1016/j.clnesp.2023.07.081
  10. Hallberg L, Rossander L. Effect of different drinks on the absorption of non-heme iron from composite meals. Hum Nutr Appl Nutr. 1982 Apr;36(2):116-23.PMID: 6896705.
  11. Lee J. Association between Coffee and Green Tea Consumption and Iron Deficiency Anemia in Korea. Korean J Fam Med. 2023 Mar;44(2):69-70. doi:10.4082/kjfm.44.2E. Epub 2023 Mar 20. PMID: 36966735; PMCID:PMC10040266.
  12. A Review of Nutrients and Compounds, Which Promote or Inhibit Intestinal Iron Absorption: Making a Platform for Dietary Measures That Can Reduce Iron Uptake in Patients with Genetic Haemochromatosis – https://doi.org/10.1155/2020/7373498
  13. Rusu IG, Suharoschi R, Vodnar DC, Pop CR, Socaci SA, Vulturar R, Istrati M, Moroșan I, Fărcaș AC, Kerezsi AD, Mureșan CI, Pop OL. Iron Supplementation Influence on the Gut Microbiota and Probiotic Intake Effect in Iron Deficiency-A Literature-Based Review. Nutrients. 2020 Jul 4;12(7):1993. doi: 10.3390/nu12071993. PMID: 32635533; PMCID: PMC7400826.
  14. Piskin E, Cianciosi D, Gulec S, Tomas M, Capanoglu E. Iron Absorption: Factors, Limitations, and Improvement Methods. ACS Omega. 2022 Jun 10;7(24):20441-20456. doi: 10.1021/acsomega.2c01833. PMID: 35755397;PMCID: PMC9219084.
  15. Nappi C, Tommaselli GA, Morra I, Massaro M, Formisano C, Di Carlo C. Efficacy and tolerability of oral bovine lactoferrin compared to ferrous sulfate in pregnant women with iron deficiency anemia: a prospective controlled randomized study. Acta Obstet Gynecol Scand. 2009;88(9):1031-5. doi: 10.1080/00016340903117994. PMID: 19639462.
  16. Banerjee A, Athalye S, Shingade P, Khargekar V, Mahajan N, Madkaikar M, Khargekar N. Efficacy of daily versus intermittent oral iron supplementation for prevention of anaemia among pregnant women: a systematic review and meta-analysis. EClinicalMedicine. 2024 Jul 17;74:102742. doi: 10.1016/j.eclinm.2024.102742. PMID: 39114275; PMCID: PMC11304700. Ahmad Fuzi et al., “A 1-h Time Interval between a Meal Containing Iron and Consumption of Tea Attenuates the Inhibitory Effects on Iron Absorption.”
  17. McManus et al., “Effect of Increasing Red Meat Intake on Iron Status in Adults with Normal and Suboptimal Iron Status.” Skolmowska et al., “Effectiveness of Dietary Interventions in Prevention and Treatment of Iron-Deficiency Anemia in Pregnant Women.”
  18.  Auerbach, DeLoughery, and Tirnauer, “Iron Deficiency in Adults.”
  19. Wang et al., “Impact of Inflammatory Status on Intestinal Iron Absorption in Older Hospitalized Patients.”
  20. Collings et al., “The Absorption of Iron from Whole Diets.”
  21. Anker et al., “Systematic Review and Meta-Analysis of Intravenous Iron Therapy for Patients with Heart Failure and Iron Deficiency.”
  22. Polyphenol-Rich Ginger (Zingiber officinale) for Iron Deficiency Anaemia and Other Clinical Entities Associated with Altered Iron Metabolism Soo Liang Ooi 1 , Sok Cheon Pak 1,* , Ron Campbell 2 and Arumugam Manoharan

Czytaj dalej