Diagnozowanie cukrzycy u dziecka czy nastolatka staje się coraz powszechniejszym zjawiskiem. Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych przebiegających z hiperglikemią, czyli wysokim stężeniem glukozy we krwi, spowodowaną zaburzonym wydzielaniem i/bądź działaniem insuliny.

Dlaczego dziecko choruje na cukrzycę? – Przyczyny cukrzycy u dziecka

Przyczyny cukrzycy u dziecka są różne w zależności od typu choroby. Najczęściej diagnozowaną formą cukrzycy u dzieci i młodzieży jest cukrzyca typu 1, czyli choroba o podłożu autoimmunologicznym – układ odpornościowy atakuje własne komórki trzustki produkujące insulinę, doprowadzając do jej niedoboru i objawów hiperglikemii. Patogeneza rozwoju cukrzycy typu 1 u dziecka nie jest do końca poznana. Prawdopodobnie wynika z połączenia czynników genetycznych i środowiskowych, stąd nie da się jej zapobiec.

Diagnozowanie cukrzycy typu 2 u dzieci i młodzieży do niedawna było zjawiskiem rzadkim. Natomiast rozpowszechnienie się otyłości dziecięcej spowodowało znaczny wzrost zapadalności na tę chorobę. Głównymi przyczynami cukrzycy typu 2 u dziecka są nieprawidłowa dieta, bardzo niska aktywność fizyczna i nadmierna masa ciała.

Objawy cukrzycy u dziecka – alarmujące symptomy hiperglikemii u dzieci

Cukrzyca u dziecka początkowo może przebiegać bezobjawowo. Objawy hiperglikemii mogą pojawić się nagle, stąd warto je znać i odpowiednio szybko na nie reagować.

Cukrzyca u dziecka może objawiać się poprzez moczenie nocne u dziecka, które już było suche, ciągłe prośby o picie (nawet przez całą noc), budzenie się do toalety kilka razy. Skrajne osłabienie, senność i apatia – dziecko mało się bawi, chce dużo leżeć. Kolejnym niepokojącym sygnałem, który może również się pojawić jest nagła utrata masy ciała przy dobrym apetycie. Mogą pojawić się również trudne do wyleczenia infekcje skóry czy błon śluzowych, a także zapach acetonu z ust. Czasem pojawiają się też ból brzucha, nudności, wymioty – mogą być oznakami kwasicy ketonowej, która stanowi bezpośrednie zagrożenie życia i wymaga natychmiastowej hospitalizacji.

Ważne! Jeżeli zauważasz u swojego dziecka nagłe objawy hiperglikemii, pilnie umów wizytę lekarską. Szybko postawiona diagnoza i wdrożenie leczenia zmniejsza ryzyko groźnych powikłań choroby. 

Jak diagnozuje się cukrzycę u dziecka?

Cukrzyca u dziecka jest rozpoznawana na podstawie takich samych badań, jak w przypadku dorosłych, czyli głównie na podstawie pomiaru stężenia glikemii oraz obecności objawów hiperglikemii. Do diagnostyki cukrzycy typu 1 wykorzystuje się również oznaczanie we krwi miana przeciwciał.

Badania wykorzystywane w diagnostyce cukrzycy u dziecka:

• Glikemia przygodna – pomiar stężenia glukozy o dowolnej porze dnia, niezależnie od pory ostatniego posiłki. Wysokie stężenie glikemii przygodnej i obecność objawów hiperglikemii może pozwolić na rozpoznanie cukrzycy u dziecka.
  
• Glikemia na czczo – pomiar stężenia glukozy na czczo, czyli 8-14 godzin od ostatniego posiłku. Dwa nieprawidłowe pomiary mogą być podstawą do postawienia diagnozy cukrzycy.
  
• Test OGTT (doustny test tolerancji glukozy) – pomiar stężenia glikemii po 1h i 2h od spożycia roztworu glukozy.
  
• HbA1c (hemoglobina glikowana) – badanie pokazuje średnią glikemię z ostatnich 2-3 miesięcy. Może pozwolić na wykrycie cukrzycy typu 2 u dziecka, natomiast rola oznaczania stężenia HbA1C w diagnostyce cukrzycy typu 1 u dzieci pozostaje niejasna –  jej prawidłowe stężenie nie wyklucza obecności choroby.
  
• Przeciwciała – pomiar stężenia przeciwciał przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego (anty-GAD), przeciwciał przeciwko fosfatazie tyrozynowej 2 (IA2) i/lub przeciwciał przeciwko transporterowi cynku 8 (ZnT8) pozwala na diagnostykę różnicową cukrzycy typu 1. Wysokie miano przeciwciał wskazuje na czynny proces autoimmunologiczny komórek trzustki.
  
• C-peptyd – stężenie peptydu C pozwala ocenić naturalną produkcję insuliny przez komórki trzustki i może służyć do różnicowania różnych form cukrzycy.
  
• Badania genetyczne – badania wykonywane w diagnostyce różnicowej monogenowych form cukrzycy, po wykluczeniu cukrzycy typu 1 i typu 2.

Kiedy warto wykonać badania w kierunku cukrzycy u dziecka?

Badania diagnostyczne należy wykonać, gdy BMI dziecka jest ≥ 85. centyla dla wieku i płci oraz występują czynniki ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2. Jeżeli wyniki są prawidłowe, warto je powtarzać co 3 lata. Jeżeli BMI stale wzrasta, dziecko jest rodzinne obciążone cukrzycą typu 2 lub zdiagnozowano u dziecka stan przedcukrzycowy, wówczas warto wykonywać badania diagnostyczne co rok.

Warto pamiętać, że cukrzyca typu 2 u dzieci rozwija się gwałtownie i może, dużo szybciej niż u dorosłych, prowadzić do groźnych powikłań tej choroby. Dlatego tak ważna są regualrne badania diagnostyczne u dzieci narażonych na rozwój cukrzycy.

Wczesne stadia cukrzycy typu 1 u dziecka – Jak rozwija się cukrzyca u dziecka?

Czas, w jakim dochodzi do rozwoju pełnoobjawowej cukrzycy jest indywidualny. U dzieci choroba często postępuje szybciej niż u dorosłych. Prawidłowa masa ciała i aktywność fizyczna może wydłużyć przedkliniczny okres choroby, dlatego tak ważne jest prowadzenie zdrowego stylu życia i dbanie o prawidłową dietę.

Leczenie cukrzycy u dziecka

Celem leczenia cukrzycy u dziecka, oprócz utrzymania stabilnej glikemii, jest również zmniejszenie ryzyka sercowo-naczyniowego oraz utrzymanie prawidłowego rozwoju fizycznego. Leczenie różni się w zależności od rozpoznanego typu cukrzycy:

• cukrzyca typu 1 u dziecka – intensywna insulinoterapia za pomocą pompy insulinowej lub penów służących do samodzielnego wstrzykiwania odpowiednich dawek insuliny. Dostępne są różne typy insuliny (szybko-, ultraszybko-, długo- i ultradługodziałające), które pozwalają na precyzyjne naśladowanie fizjologicznego wydzielania insuliny przez trzustkę.
  
• cukrzyca typu 2 u dziecka – zazwyczaj leczenie farmakologiczne lekami hipoglikemizującymi: na początku metforminą, a przy braku skuteczności leczenia włączenie dodatkowo agonisty receptora GLP-1 lub inhibitora SGLT-2. U dzieci ze zdiagnozowaną cukrzycą typu 2 można włączyć tymczasową insulinoterapię, gdy występują objawy choroby i/lub wysokie stężenie hemoglobiny glikowanej (≥ 8,5%), czy też gdy leczenie farmakologiczne nie przynosi efektów.
  
• cukrzyce monogenowe u dziecka – leczenie jest zależne od typu choroby. Zazwyczaj wdraża się leki z grupy pochodnych sulfonylomocznika. Czasami dodatkowo włącza się terapię skojarzoną z zastosowaniem insuliny, metforminy lub inhibitorów DPP-4. U niektórych pacjentów najlepiej sprawdza się monoterapia insuliną.

Podstawowe zalecenia żywieniowe dla dzieci z cukrzycą

Zasady zdrowego żywienia dzieci z cukrzycą są takie same, jak ich rówieśników bez choroby, jednak wymaga większej kontroli i świadomości. W przypadku rozpoznania cukrzycy u dziecka i wdrożenia insulinoterapii, ważne jest szacowanie ilości spożytych węglowodanów lub wymienników węglowodanowych w posiłkach, aby odpowiednio dawkować insulinę. Ponadto warto również obserwować indywidualną reakcję gospodarki węglowodanowej dziecka na poszczególne produkty.

Prawidłowy bilans energetyczny

Ważne, by w dieta dostarczała dokładnie tyle energii, ile dziecko potrzebuje do prawidłowego rozwoju. Dodatni bilans energetyczny, czyli spożywanie większej ilości kalorii niż dziecko potrzebuje, skutkuje nadmiernym odkładaniem się tkanki tłuszczowej, która utrudnia utrzymanie prawidłowej glikemii. Utrzymanie prawidłowej masy ciała w przypadku cukrzycy u dziecka, jest jednym z celów terapii.

Regularne posiłki

Regularne spożywanie posiłków pozwala na ustabilizowanie glikemię, zmniejsza ryzyko hipoglikemii i zmniejsza chęć na podjadanie między posiłkami

Kontrolowanie ilości i jakości węglowodanów

W przypadku cukrzycy u dziecka, bardzo ważne jest kontrolowanie ilości spożywanych węglowodanów oraz ich w miarę równomierne rozłożenie w posiłkach w ciągu dnia. To pozwala na lepszą kontrolę glikemii i odpowiednie dawkowanie insuliny.

Znajomość źródeł węglowodanów i ich wpływ na glikemię (indeks glikemiczny), jest jednym z ważniejszych elementów edukacji żywieniowej w cukrzycy. W codziennej diecie warto stawiać na produkty o niskim i rzadziej średnim indeksie glikemicznym, a ograniczać te, o wysokim indeksie glikemicznym. Warto wiedzieć, że indeks glikemiczny w pewnym stopniu można modyfikować za pomocą dodatków i odpowiedniej obróbki termicznej. O sposobach na obniżenie indeksu glikemicznego posiłków przeczytasz w artykule “Dieta w cukrzycy – skuteczne zalecenia dla prawidłowej glikemii”

Ograniczenie cukrów prostych i produktów o wysokim indeksie glikemicznym

Takie produkty bardzo szybko podnoszą glikemię. Do tej grupy należą słodycze, słodkie napoje (cola, soki, napoje), białe pieczywo, białe makarony, słodkie wypieki (ciasta, drożdżówki), słodkie przekąski (batony, ciastka,). Cukry proste to nie tylko biały cukier, ale także syrop glukozowo-fruktozowy, miód, syrop cukrowy, zagęszczony sok jabłkowy czy cukier trzcinowy – warto zwracać na ich obecność w produktach. Takie produkty mogą być elementem diety dziecka chorującego na cukrzycę, ale powinny być tylko sporadycznym dodatkiem, zawsze w prawidłowo skomponowanym posiłku i w rozsądnej ilości.

Warzywa w każdym posiłku

Warzywa powinny być stałym elementem posiłków. Zawierają błonnik i pomagają obniżyć glikemię poposiłkową. Warto proponować dzieciom różne warzywa, w różnej formie, aby znaleźć ich ulubione

Zdrowe tłuszcze w posiłkach

Dodatek tłuszczu do posiłków zapewnia większą sytość i niższe poposiłkowe stężenie glukozy. Odpowiednia jakość tłuszczu ma ogromne znaczenie również dla prawidłowych parametrów gospodarki lipidowej.. Warto podawać dzieciom oleje roślinne (np. oliwę, olej rzepakowy czy olej lniany), margarynę miękką, awokado, a także orzechy, pestki i nasiona. Do zdrowych źródeł tłuszczu zaliczamy również tłuste ryby morskie, które są świetnym źródłem kwasów omega 3 i warto je podawać dzieciom 1-2 razy w tygodniu.

Dobre źródła białka

Białko również wpływa na stabilizację stężenia glukozy we krwii i zapobiega hiperglikemii po posiłku. Najlepsze źródła białka to m.in. chude mięso, ryby i owoce morza, jaja, kefir, maślanka, jogurt naturalny, ser twarogowy, tofu czy nasiona roślin strączkowych (np. soja, fasola, soczewica, ciecierzyca).

Odpowiednie komponowanie posiłków

Obecność białka, tłuszczu i błonnika w posiłku pomaga unormować glikemię poprzez obniżenie indeksu glikemicznego. W przypadku cukrzycy u dziecka, szczególnie warto zadbać o to, aby w każdym posiłku znalazły się źródła tych składników pokarmowych [2]. Tutaj pomocny może być Talerz Zdrowego Żywienia, który obrazuje jakie powinny być proporcje poszczególnych elementów na talerzu.

W Centrum Dietetyki Specjalistycznej uczymy, jak świadomie wybierać produkty i komponować posiłki, by kontrolować ładunek glikemiczny. Pomagamy zrozumieć, jak korzystać z wymienników węglowodanowych i białkowo-tłuszczowych. Jeśli to możliwe, współpracujemy ściśle z diabetologiem, monitorując wpływ diety na glikemię i dostosowując zalecenia do indywidualnych potrzeb i preferencji smakowych pacjenta. Bo życie z cukrzycą to nie wyrok na nudną dietę – to nauka nowego, zdrowszego sposobu odżywiania, który pozwala cieszyć się jedzeniem i jednocześnie dbać o zdrowie.

Potrzebujesz wsparcia ze zrozumieniem zasad diety w cukrzycy?

Jeśli u Twojego dziecka zdiagnozowano cukrzycę i czujesz zagubienie w gąszczu informacji, a chcesz nauczyć się jak komponować smaczne i korzystne dla glikemii posiłki, umów się na konsultację dietetyczną w Centrum Dietetyki Specjalistycznej. Pomożemy stworzyć indywidualny plan żywieniowy dla Twojego dziecka, który będzie skuteczny, smaczny i przyjazny dla glikemii 😊

Hipoglikemia u dziecka – jak rozpoznać niskie stężenie glukozy u dziecka?

Hipoglikemia to spadek stężenia glukozy we krwi poniżej 70 mg/dl. Spadek cukru we krwi może pojawić się nagle i wymaga czujności, wiedzy i szybkiej reakcji, aby ustabilizować glikemię.

Objawy hipoglikemii u dziecka.

U każdego dziecka hipoglikemia może objawiać się trochę inaczej. Nasilenie objawów jest zależne od tempa spadku glikemii, indywidualnej wrażliwości i wieku dziecka. Pierwsze objawy mogą być subtelne, jednak mogą narastać w ciągu nawet kilku minut. Do najczęstszych objawów hipoglikemii u dziecka należą:

• nagłe zmęczenie, osłabienie lub senność
• bladość skóry twarzy
• nadmierne pocenie się i tzw. “zimne poty”
• drżenie rąk
• zawroty i bóle głowy
• rozdrażnienie i płaczliwość
• silne uczucie głodu

Ważne! Zaburzenia funkcji poznawczych, takie jak zaburzenia mowy i widzenia, dezorientacja, drgawki oraz utrata przytomności mogą świadczyć o ciężkiej hipoglikemii, która wymaga podania glukagonu i natychmiastowej pomocy medycznej.

Co zrobić w przypadku wystąpienia hipoglikemii u dziecka?

Przede wszystkim ważne jest, aby zachować spokój i działać szybko. Warto się upewnić, czy to rzeczywiście hipoglikemia poprzez zmierzenie stężenia glukozy we krwi. Jeżeli objawy są wyraźne, warto od razu działać i nie czekać na pomiar.

krok 1 – podaj dziecku 15 g glukozy lub innych cukrów prostych
krok 2 – odczekaj 15 minut i zmierz glikemię
krok 3 – jeżeli hipoglikemia się utrzymuje, ponownie podaj 15 g glukozy lub cukrów prostych, a jeżeli cukier się ustabilizował przejdź do kolejnego kroku
krok 4 – podaj dziecku pełnowartościowy posiłek

Czego NIE ROBIĆ, gdy u dziecka pojawi się hipoglikemia – nie podawać dziecku słodyczy i produktów z dużą zawartością tłuszczu. Tłuszcz opóźnia opróżnianie żołądka, więc opóźni wzrost stężenia glukozy. A w przypadku hipoglikemii zależy nam na szybkim podniesieniu glukozy do prawidłowego, bezpiecznego poziomu.

Kiedy jest największe ryzyko epizodów hipoglikemii u dziecka z cukrzycą?

Na epizody hipoglikemii najbardziej narażone są dzieci stosujące insulinę, zarówno w monoterapii jak i w skojarzeniu z lekami hipoglikemizującymi. Hipoglikemia może pojawiać się w różnych sytuacjach z życia codziennego.

Sytuacje, które zwiększają ryzyko spadku cukru u dziecka to:

• podanie zbyt dużej dawki insuliny
• intensywny wysiłek fizyczny, bez spożycia dodatkowej przekąski 
• pominięcie posiłku lub jego znaczne opóźnienie
• spożycie mniejszej porcji posiłku po podaniu insuliny
• choroby, przebiegające z obniżonym apetytem
• nauka samodzielnego podawania insuliny, zmiana jej dawkowania lub rodzaju
• w nocy, gdy pojawia się hipoglikemia nocna

Jak zapobiegać hipoglikemii u dziecka?

W przypadku cukrzycy u dziecka, niezwykle ważne jest prawidłowe rozpoznawanie symptomów spadku glukozy we krwi oraz szybkie, ale spokojne reagowanie na nie. Ważne jest, by nauczyć się objawów hipoglikemii u dziecka i przewidywać sytuacje, które mogą do niej doprowadzić. Profilaktyka hipoglikemii zaczyna się od wypracowania codziennych nawyków.

• podawaj dziecku posiłki regularnie o stałych porach
• pamiętaj o dodatkowej przekąsce w przypadku intensywnej aktywności fizycznej
• naucz dziecko odczytywania sygnałów hipoglikemii
• kontroluj indywidualną reakcję dziecka na poszczególne produkty i rodzaje aktywności fizycznej
• dopasuj dietę i posiłki do dawkowania insuliny
• zawsze miej pod ręką glukozę lub sok
• wykonuj nocne pomiary u dzieci z niestabilną glikemią

Podsumowanie – cukrzyca u dziecka w pigułce

• Najczęściej diagnozowaną formą cukrzycy u dzieci i młodzieży jest cukrzyca typu 1, która jest chorobą autoimmunologiczną, wymagającą dożywotniej insulinoterapii.
• Cukrzyca typu 2 u dzieci może rozwijać się bardzo szybko i prowadzić do groźnych powikłań. Najczęściej wynika z nieprawidłowej diety, bardzo niskiej aktywności fizycznej i nadmiernej masy ciała. Leczenie polega na zmianie stylu życia i włączenia farmakoterapii.
• Cukrzyca u dziecka początkowo może przebiegać bezobjawowo, a czas w jakim dochodzi do pełnoobjawowej cukrzycy jest indywidualny.
• Alarmujące objawy, które mogą świadczyć o cukrzycy u dziecka to częste korzystanie z toalety lub moczenie noce, duża senność i apatia, ból brzucha i wymioty, infekcje skórne trudne do wyleczenia, nadmierne pragnienie również w nocy czy też zmniejszenie masy ciała pomimo normalnego apetytu.
• Cukrzyca u dziecka jest diagnozowana za pomocą tych samych badań, jak w przypadku dorosłych.
• Prawidłowe żywienie dziecka z cukrzycą opiera się na tych samych zasadach, co żywienie rówieśników bez choroby. Wymaga jednak większej kontroli i świadomości żywieniowej.
• Hipoglikemia to stan, które może się pojawiać w różnych codziennych sytuacjach. Wymaga spokojnej, ale szybkiej reakcji. Warto nauczyć dziecko, jak ją rozpoznawać i jej zapobiegać.

Bibliografia:

1. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2025. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Current Topics in Diabetes 2025; 
2. M. Jarosz, E. Rychlik, K. Stoś, J. Charzewska. Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – PZH.
3. Moslehi N., Kamali Z., Bahadoran Z. … Azizi F. (2024). Quality and quantity of macronutrients, and their joint associations with the incidence of type 2 diabetes over a nine-year follow-up. Nutr J. 23 (1), s. 101.
4. Peres M., Costa H.S., Silva M.A., Albuquerque T.G. (2023). The Health Effects of Low Glycemic Index and Low Glycemic Load Interventions on Prediabetes and Type 2 Diabetes Mellitus: A Literature Review of RCTs. Nutrients, 15, s. 5060.
5. Zawada A., Stróżyk S. (2019). Żywienie w cukrzycy. W: M. Grzymisławski (red.) Dietetyka kliniczna (s. 267-338). Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
6. Pasmans K., Meex R.C.R., van Loon L.J.C., Blaak E.E. (2022). Nutritional strategies to attenuate postprandial glycemic response. Obes Rev, 23 (9), 13486.
7. Hipoglikemia u dzieci z cukrzycą – objawy, postępowanie i profilaktyka – https://kindermedica.pl/artykuly/hipoglikemia-u-dzieci-z-cukrzyca-objawy-postepowanie-i-profilaktyka/