Cukrzyca to jedno z najpowszechniejszych schorzeń metabolicznych na świecie. W Polsce choruje na nią ponad 3 miliony osób, a kolejne setki tysięcy nie wie jeszcze, że ma problem z metabolizmem glukozy. Jak diagnozuje się cukrzycę? Czy można ją wyleczyć? Jakie mogą być powikłania cukrzycy? W tym artykule znajdziesz kompleksowe informacje oparte na najnowszych Zaleceniach Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2025 roku.

Jeżeli chcesz się dowiedzieć, czym różni się cukrzyca typu 1 od typu 2, jakie mogą być objawy wysokiego cukru u dzieci i dorosłych oraz jakie narzędzia służą do monitorowania glikemii zajrzyj do poprzedniego wpisu „Cukrzyca cz. 1- wszystko, co musisz wiedzieć. Definicja, typy cukrzycy, objawy oraz sposoby monitorowania glikemii”.

Diagnostyka cukrzycy – badania i normy

Cukrzycę rozpoznaje się na podstawie glikemii (poziomu stężenia glukozy we krwi) oraz hemoglobiny glikowanej (HbA1c). To proste badania, które można wykonać w każdym laboratorium, ale – uwaga – muszą być wykonane właściwie, żeby wynik był wiarygodny.

Kryteria diagnostyczne cukrzycy

Do rozpoznania cukrzycy wystarczy spełnienie jednego z czterech kryteriów, które przedstawiam poniżej w formie tabeli dla klarowności:

Co to oznacza w praktyce?

• Glikemia przygodna to pomiar wykonany o dowolnej porze dnia, niezależnie od pory ostatnio spożytego posiłku – jeśli wynosi co najmniej 200 mg/dl i jednocześnie występują objawy (pragnienie, wielomocz, utrata masy ciała), można rozpoznać cukrzycę. 
  
• Glikemia na czczo oznacza, że krew pobieramy 8-14 godzin po ostatnim posiłku, najlepiej rano przed śniadaniem. Jeśli dwa pomiary (w różne dni) pokażą wynik co najmniej 126 mg/dl – to również podstawa do diagnozy.
  
• OGTT (doustny test tolerancji glukozy) to badanie, w którym pacjent pije roztwór zawierający 75 g glukozy, a po dokładnie dwóch godzinach (idealnie po 1h i po 2h) sprawdza się poziom glukozy we krwi. Test ten jest szczególnie czuły w wykrywaniu zaburzeń metabolizmu glukozy i często wykrywa cukrzycę u osób, u których glikemia na czczo jest jeszcze prawidłowa.
  
• HbA1c (hemoglobina glikowana) to badanie, które pokazuje średnią glikemię z ostatnich 2-3 miesięcy – im wyższa była przez ten czas glikemia, tym więcej hemoglobiny „obklejonej” glukozą. HbA1c musi być oznaczane metodą certyfikowaną (NGSP), żeby wynik był wiarygodny.

Ważne zasady diagnostyczne: wszystkie oznaczenia glikemii do celów diagnostycznych wykonuje się w laboratorium – glukometry, którymi pacjenci mierzą poziom glukozy w domu, nie nadają się do diagnozy!  

Stan przedcukrzycowy – ostatni dzwonek

Stan przedcukrzycowy to sytuacja, gdy glikemia jest podwyższona, ale jeszcze nie na tyle, by rozpoznać cukrzycę. To bardzo ważny moment, bo stan przedcukrzycowy można cofnąć przez zmianę stylu życia! To ostatni dzwonek, żeby zadziałać, zanim rozwinie się pełnoobjawowa cukrzyca typu 2. Poniższa tabela pokazuje wartości charakterystyczne dla stanu przedcukrzycowego:

Jeśli wykryto u Ciebie stan przedcukrzycowy, to wbrew pozorom dobra wiadomość – jeszcze nie jest za późno! Zmiana diety, zwiększenie aktywności fizycznej, redukcja masy ciała (jeśli jest nadwaga lub otyłość) mogą sprawić, że nigdy nie zachorujesz na cukrzycę typu 2.

W Centrum Dietetyki Specjalistycznej pomagamy naszym podopiecznym zaplanować dietę i styl życia, które pozwolą cofnąć stan przedcukrzycowy i uniknąć pełnoobjawowej choroby.

Kiedy wykonać badania przesiewowe?

Badania w kierunku cukrzycy należy wykonywać u każdej osoby po 45. roku życia (co 3 lata), ale także niezależnie od wieku, jeśli występuje którykolwiek z czynników ryzyka. Do najważniejszych należą:

• nadwaga lub otyłość (BMI ≥ 25 kg/m² lub obwód w talii ≥ 80 cm u kobiet, ≥ 94 cm u mężczyzn), 
• cukrzyca w rodzinie (rodzice, rodzeństwo), 
• mała aktywność fizyczna,
• stan przedcukrzycowy w przeszłości, 
• przebyta cukrzyca ciążowa lub urodzenie dziecka o masie ciała powyżej 4 kg, 
• nadciśnienie tętnicze, 
• zaburzenia lipidowe, 
• zespół policystycznych jajników (PCOS),
• choroba sercowo-naczyniowa.

Czy cukrzycę można wyleczyć?

To pytanie, które słyszymy od naszych podopiecznych najczęściej. Odpowiedź brzmi: to zależy od typu cukrzycy.

Cukrzyca typu 1 – choroba przewlekła

Niestety, cukrzycy typu 1 nie da się wyleczyć. To choroba autoimmunologiczna, w której organizm zniszczył własne komórki β trzustki. Jedyne skuteczne leczenie to insulinoterapia do końca życia. Czy są nadzieje na przyszłość? Tak! Trwają badania nad nowymi metodami leczenia (np. terapie komórkowe, immunoterapia), ale na razie są to wczesne etapy badań, więc nie możemy ich jeszcze traktować jako realnej opcji.

Co możesz zrobić już teraz? Przy prawidłowo prowadzonej insulinoterapii, monitorowaniu glikemii (najlepiej systemy CGM – ciągłego monitorowania glikemii), zdrowym stylu życia i wsparciu dietetyka klinicznego możesz żyć pełnią życia i uniknąć powikłań.

W Centrum Dietetyki Specjalistycznej uczymy naszych podopiecznych z cukrzycą typu 1, jak bezpiecznie i komfortowo żyć z tą chorobą – jak jeść to, co się lubi, jak liczyć węglowodany, jak dopasowywać insulinę do posiłków i aktywności fizycznej.

Cukrzyca typu 2 – możliwa remisja!

W przypadku cukrzycy typu 2 sytuacja wygląda nieco lepiej. Nie mówimy o wyleczeniu, ale o remisji – czyli stanie, w którym glikemia wraca do normy bez stosowania leków przeciwhiperglikemicznych.

Jak ją osiągnąć? Kluczem jest znaczna redukcja masy ciała (zwłaszcza u osób z otyłością) – utrata 10-15% masy ciała może przywrócić prawidłową glikemię. Dieta redukująca masę ciała, prowadzona pod nadzorem dietetyka, regularna aktywność fizyczna (minimum 150 minut tygodniowo), a w wybranych przypadkach chirurgia metaboliczna (bariatryczna) dają najlepsze efekty.

Ważne! Remisja nie oznacza, że cukrzyca zniknęła na zawsze. Trzeba utrzymać zdrowy styl życia, inaczej choroba może powrócić.

Dlatego w Centrum Dietetyki Specjalistycznej nie tylko pomagamy osiągnąć remisję, ale też uczymy, jak utrzymać efekty na stałe – jak komponować posiłki, by uniknąć skoków glikemii, jak kontrolować ładunek glikemiczny, jak wprowadzać zmiany stopniowo i trwale.

Leki stosowane w cukrzycy – przegląd najważniejszych grup leków przeciwcukrzycowych

Leczenie cukrzycy to nie tylko dieta i ruch, ale często także farmakoterapia. W cukrzycy typu 1 jedyną opcją jest insulina – dostępne są różne typy: krótko-, długo- i ultradługodziałające, które pozwalają na precyzyjne naśladowanie fizjologicznego wydzielania insuliny przez trzustkę. W cukrzycy typu 2 mamy znacznie więcej możliwości.

Metformina

Pierwszym lekiem, który zazwyczaj się wprowadza, jest metformina – poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, nie powoduje hipoglikemii i dodatkowo wspomaga redukcję masy ciała. Jeśli metformina nie wystarcza, lekarz może dołączyć inne grupy leków.

Inhibitory SGLT-2 (flozyny)

To nowsza grupa leków, która działa w nerkach – usuwają glukozę przez mocz. Co ważne, dodatkowo chronią serce i nerki, dlatego są szczególnie polecane u pacjentów z chorobami sercowo-naczyniowymi lub przewlekłą chorobą nerek. 

Agoniści receptora GLP-1 (np. semaglutyd, liraglutyd)

To kolejna rewolucyjna grupa – poprawiają wydzielanie insuliny, redukują masę ciała, chronią serce i nerki. W badaniach klinicznych wykazano, że zmniejszają ryzyko zawału serca i udaru.

Inhibitory DPP-4

Poprawiają wydzielanie insuliny i są dobrze tolerowane, choć ich działanie jest nieco słabsze niż GLP-1. Pochodne sulfonylomocznika stymulują trzustkę do wydzielania insuliny – są skuteczne, ale niosą ryzyko hipoglikemii, dlatego wymagają ostrożności, szczególnie u osób starszych. Gdy inne metody zawodzą, wprowadza się insulinę.

Nowe leki – rewolucja w leczeniu! Agoniści GLP-1 i inhibitory SGLT-2 to przełom w terapii cukrzycy typu 2. Nie tylko obniżają glikemię, ale także zmniejszają ryzyko zawału serca i udaru, chronią nerki, pomagają schudnąć. To ogromny postęp, bo wcześniej leki przeciwcukrzycowe koncentrowały się tylko na obniżeniu glikemii, nie chroniąc przed powikłaniami sercowo-naczyniowymi.

Powikłania cukrzycy – dlaczego kontrola glikemii jest tak ważna

Przewlekle podwyższona glikemia uszkadza naczynia krwionośne i nerwy, co prowadzi do powikłań cukrzycy. Dobre wieści? Większości z nich można uniknąć przez prawidłowe leczenie i kontrolę glikemii!

Powikłania ostre – wymagają natychmiastowej reakcji

Hipoglikemia

To stan, gdy poziom cukru we krwi spada poniżej 70 mg/dl. Objawami są drżenie, pocenie się, kołatanie serca, uczucie głodu, osłabienie, splątanie, czasem agresywne zachowanie. Co robić? Zjeść 15-20 g szybko wchłanialnych węglowodanów – sok owocowy (150 ml), 3-4 tabletki glukozy, łyżeczkę miodu. Po 15 minutach sprawdzić glikemię ponownie – jeśli nadal jest niska, powtórzyć. Hipoglikemia to poważna sytuacja, która może prowadzić do utraty przytomności, dlatego każda osoba z cukrzycą powinna mieć przy sobie glukozę lub coś słodkiego.

Hiperglikemia

To zbyt wysoki poziom cukru we krwi. Objawy to wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, zmęczenie, zaburzenia widzenia. Co robić? Pić dużo wody, skonsultować się z lekarzem w sprawie korekty dawki leku. Jeśli hiperglikemia utrzymuje się długo lub jest bardzo wysoka, może doprowadzić do groźnych stanów – najlepiej wówczas zgłosić się niezwłocznie do najbliższej przychodni lub szpitala.

Cukrzycowa kwasica ketonowa (CCK)

To stan zagrażający życiu, który występuje głównie w cukrzycy typu 1, gdy w organizmie jest zbyt mało insuliny. Objawy to ból brzucha, nudności, wymioty, zapach acetonu z ust (przypomina owocowy zapach lakieru do paznokci), szybki oddech. To NAGŁY PRZYPADEK – NATYCHMIAST DO SZPITALA! Bez leczenia CKK może prowadzić do śpiączki i zgonu.

Powikłania przewlekłe – rozwijają się latami, ale można ich uniknąć

Retinopatia cukrzycowa

To uszkodzenie siatkówki oka spowodowane wysoką glikemią. Może prowadzić do utraty wzroku. Na szczęście przy dobrej kontroli glikemii ryzyko retinopatii znacznie maleje. Profilaktyka? Kontrola glikemii oraz regularne badania okulistyczne (co najmniej raz w roku) – wczesne wykrycie zmian pozwala na skuteczne leczenie i zatrzymanie progresji.

Nefropatia cukrzycowa

To uszkodzenie nerek, które może prowadzić do przewlekłej niewydolności nerek, a w skrajnych przypadkach – do konieczności dializoterapii. Profilaktyka obejmuje kontrolę glikemii i ciśnienia tętniczego oraz regularne badanie moczu na obecność albuminy (białka). Wczesne wykrycie albuminurii pozwala na wdrożenie odpowiedniego leczenia i spowolnienie progresji uszkodzenia nerek.

Neuropatia cukrzycowa

To uszkodzenie nerwów, które objawia się poprzez mrowienie, pieczenie, ból stóp i dłoni (często nasilający się w nocy), a czasem utratą czucia. Brak czucia w stopach jest szczególnie niebezpieczny, bo pacjent nie wyczuwa drobnych urazów, które mogą prowadzić do owrzodzeń. Profilaktyka? Kontrola glikemii oraz dbanie o stopy – codzienna kontrola (oglądanie stóp w lusterku, by sprawdzić podeszwy), odpowiednie obuwie (bez szwów wewnątrz, dobrze dopasowane), regularne wizyty u podologa.

Stopa cukrzycowa

To zespół zmian w stopie (owrzodzenia, infekcje, zmiany w kościach), który może prowadzić do amputacji. Główne przyczyny to neuropatia (utrata czucia) i zaburzenia krążenia. Drobne otarcie czy pęcherz, które u zdrowej osoby zagoi się w kilka dni, u osoby z cukrzycą może przerodzić się w trudno gojące się owrzodzenie. Profilaktyka obejmuje codzienną kontrolę stóp, odpowiednie obuwie (nigdy nie chodzić boso!), regularne wizyty u podologa, natychmiastowe zgłaszanie się do lekarza w przypadku jakiegokolwiek urazu stopy.

Choroby sercowo-naczyniowe

Najpoważniejsze powikłanie cukrzycy. Cukrzyca zwiększa ryzyko zawału serca, udaru mózgu i miażdżycy tętnic obwodowych 2-4 razy! Dlatego tak ważne jest nie tylko kontrolowanie glikemii, ale także ciśnienia tętniczego, cholesterolu i rzucenie palenia.

W Centrum Dietetyki Specjalistycznej uczymy naszych podopiecznych, jak komponować dietę przyjazną sercu – bogatą w warzywa, pełne ziarna, zdrowe tłuszcze, a ubogą w sól i tłuszcze nasycone.

Rola dietetyka w leczeniu cukrzycy

W Centrum Dietetyki Specjalistycznej nie dajemy naszym podopiecznym „listy zakazanych produktów”, bo wiemy, że takie podejście nie działa długoterminowo. Zamiast tego uczymy, jak świadomie wybierać produkty, jak komponować posiłki, by kontrolować ładunek glikemiczny, jak korzystać z wymienników węglowodanowych i białkowo-tłuszczowych.

Jeśli to możliwe, współpracujemy ściśle z diabetologiem, monitorując wpływ diety na glikemię i dostosowując zalecenia do indywidualnych potrzeb i preferencji smakowych pacjenta. Bo życie z cukrzycą to nie wyrok na nudną dietę – to nauka nowego, zdrowszego sposobu odżywiania, który pozwala cieszyć się jedzeniem i jednocześnie dbać o zdrowie.

Potrzebujesz wsparcia?

Jeśli zmagasz się z cukrzycą, stanem przedcukrzycowym lub chcesz nauczyć się jeść zdrowiej, umów się na konsultację dietetyczną w Centrum Dietetyki Specjalistycznej. Pomożemy Ci stworzyć indywidualny plan żywieniowy, który będzie skuteczny i smaczny 😊

Podsumowanie – co warto pamiętać o cukrzycy?

• Kontrola glikemii (HbA1c, glukometry, CGM) to fundament leczenia. Powikłań – zarówno ostrych, jak i przewlekłych – można uniknąć przez dobre wyrównanie cukrzycy i regularne badania kontrolne. Nie ma „czarnej listy” produktów – liczy się balans, umiar i świadome wybory żywieniowe.
  
• Leczenie cukrzycy to praca zespołowa: diabetolog, dietetyk kliniczny, edukator i Ty. W Centrum Dietetyki Specjalistycznej jesteśmy częścią tego zespołu – edukujemy o wymiennikach węglowodanowych i białkowo-tłuszczowych, pomagamy planować posiłki, uczymy kontrolować glikemię przez dietę. Jeśli to możliwe, współpracujemy ściśle z diabetologiem, bo tylko wspólnie możemy zapewnić najlepszą opiekę.
  
• Pamiętaj: cukrzyca to nie wyrok! Przy prawidłowym leczeniu, zdrowym stylu życia i wsparciu specjalistów możesz żyć pełnią życia i uniknąć powikłań.

Źródła:

1. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2025. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Current Topics in Diabetes 2025; 5(1).
2. American Diabetes Association. Standards of Medical Care in Diabetes – 2024. Diabetes Care 2024; 47 (Suppl. 1).
3. International Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas, 10th Edition, 2021. Brussels, Belgium: IDF.
4. Chung WK, Erion K, Florez JC, et al. Precision medicine in diabetes: a Consensus Report from the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD). Diabetologia 2020; 63: 1671-1693.
5. Lean MEJ, Leslie WS, Barnes AC, et al. Primary care-led weight management for remission of type 2 diabetes (DiRECT): an open-label, cluster-randomised trial. Lancet 2018; 391: 541-551.