Cukrzyca to jedno z najpowszechniejszych schorzeń metabolicznych na świecie. W Polsce choruje na nią ponad 3 miliony osób, a kolejne setki tysięcy nie wie jeszcze, że ma problem z metabolizmem glukozy. Czym różni się cukrzyca typu 1 od cukrzycy typu 2? Jakie są objawy wysokiego cukru? Jak kontrolować glikemię? W tym artykule znajdziesz kompleksowe informacje oparte na najnowszych Zaleceniach Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2025 roku.

Czym właściwie jest cukrzyca?

Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych, które charakteryzują się hiperglikemią – podwyższonym poziomem glukozy we krwi. Przyczyną jest defekt wydzielania insuliny (hormonu odpowiedzialnego za transport glukozy do komórek) i/lub defekt jej działania (komórki przestają na nią odpowiadać). Przewlekła hiperglikemia prowadzi do uszkodzenia różnych narządów: oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych. Dlatego tak ważna jest wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie, a w nim – współpraca pacjenta z diabetologiem i dietetykiem klinicznym.

Cukrzyca typu 1 a cukrzyca typu 2 – jakie są różnice?

Kiedy mówimy o cukrzycy, najczęściej mamy na myśli dwa główne typy tej choroby. Różnią się one nie tylko przyczyną, ale też sposobem leczenia i rokowaniem.

Cukrzyca typu 1 –  choroba autoimmunologiczna (kiedy organizm atakuje sam siebie)

Oznacza to, że układ odpornościowy, który powinien nas chronić (np. przed bakteriami i wirusami), z nieznanych dokładnie na dzień dzisiejszy przyczyn zaczyna atakować własne komórki. W tym wypadku ofiarą stają się komórki β trzustki – te, które produkują insulinę. Efekt? Trzustka kompletnie przestaje wytwarzać insulinę, co prowadzi do jej bezwzględnego niedoboru. Bez insuliny glukoza nie może dostać się do komórek, więc zalega we krwi, a komórki głodują.

Najczęściej cukrzyca typu 1 diagnozowana jest u dzieci, młodzieży i młodych dorosłych, choć może wystąpić w każdym wieku. Objawy hiperglikemii pojawiają się nagle i są nasilone. W chwili pisania tego artykułu jedynym skutecznym leczeniem cukrzycy typu 1 jest insulinoterapia od momentu rozpoznania. Bez leczenia insuliną grozi cukrzycowa kwasica ketonowa – stan zagrażający życiu, który rozwija się bardzo szybko.

Rola dietetyka w cukrzycy typu 1 jest niezwykle ważna. W Centrum Dietetyki Specjalistycznej edukujemy naszych podopiecznych, jak wykorzystać wiedzę o wymiennikach węglowodanowych i białkowo-tłuszczowych do precyzyjnej kontroli glikemii. Uczymy, jak liczyć węglowodany, jak wpływają na glikemię różne produkty, jak planować posiłki i jak dopasowywać dawki insuliny do tego, co zjemy. To wiedza, która pozwala żyć pełnią życia, nie rezygnując z przyjemności jedzenia. Niejednokrotnie ściśle współpracujemy z diabetologiem – monitorujemy razem postępy, analizujemy profile glikemii i dostosowujemy zalecenia żywieniowe do aktualnych potrzeb pacjenta.

Cukrzyca typu 2 – kiedy komórki przestają słuchać insuliny

Cukrzyca typu 2 rozwija się zupełnie inaczej. Tutaj głównym problemem jest insulinooporność – czyli zmniejszona wrażliwość tkanek na działanie insuliny. Trzustka początkowo stara się to kompensować, produkując coraz więcej insuliny, ale w końcu „wykręca się” i traci zdolność do prawidłowej sekrecji. To postępujący proces, który rozwija się powoli i bezobjawowo przez wiele lat. Często cukrzyca typu 2 wykrywana jest przypadkowo, podczas rutynowych badań krwi.

Diagnozowana jest zwykle po 45. roku życia, choć – niestety – coraz częściej u młodszych, nawet bardzo młodych osób. Silnie związana jest z nadwagą, otyłością, siedzącym trybem życia i niezdrową dietą. Na początku często wystarczy zmiana stylu życia i leki doustne; insulina jest wprowadzana dopiero, gdy trzustka już nie daje rady.

Rola dietetyka w cukrzycy typu 2 jest absolutnie kluczowa – to właśnie zmiana sposobu odżywiania może doprowadzić do remisji choroby, czyli stanu, w którym glikemia wraca do normy bez stosowania leków. W Centrum Dietetyki Specjalistycznej pomagamy naszym podopiecznym w redukcji masy ciała, edukujemy o indeksie glikemicznym, ładunku glikemicznym i tym, jak komponować posiłki, by uniknąć nagłych skoków glikemii.

Poza dwoma głównymi typami cukrzycy istnieją także inne, rzadsze formy, które warto znać:

• Cukrzyca LADA (Latent Autoimmune Diabetes in Adults) to wolno postępująca cukrzyca autoimmunologiczna u dorosłych. Jest właściwie odmianą cukrzycy typu 1, ale rozwija się znacznie wolniej, przez co często jest początkowo mylona z cukrzycą typu 2. Pacjenci z LADA mogą przez pewien czas reagować na leki doustne, ale ostatecznie zawsze potrzebują insuliny. Ważne, żeby nie przegapić tej diagnozy – oznaczenie autoprzeciwciał (anty-GAD) pozwala ją wykryć.
  
  
• Cukrzyca MODY (Maturity Onset Diabetes of the Young) to grupa cukrzyc monogenowych – powstają w wyniku mutacji pojedynczego genu. Dziedziczenie jest autosomalne dominujące, co oznacza, że jeśli rodzic ma mutację, dziecko ma 50% szans na jej dziedziczenie. Najczęściej związana jest z mutacjami w genach HNF1A i glukokinazy. Co ciekawe, w przypadku HNF1A MODY pacjenci często bardzo dobrze reagują na pochodne sulfonylomocznika, co pozwala uniknąć insuliny przez wiele lat. U pacjentów z defektem glukokinazy glikemia jest lekko podwyższona od urodzenia, ale wystarczy zdrowe żywienie bez cukrów prostych – leki zwykle nie są potrzebne.
  
  
• Cukrzyca ciężarnych (GDM – Gestational Diabetes Mellitus) to hiperglikemia po raz pierwszy rozpoznana w ciąży. Dotyczy około 10-15% ciężarnych kobiet i wymaga ścisłej kontroli glikemii ze względu na zdrowie mamy i dziecka. Po porodzie zwykle ustępuje, ale kobiety po GDM mają znacznie zwiększone ryzyko cukrzycy typu 2 w przyszłości. Dlatego tak ważna jest późniejsza kontrola glikemii i profilaktyka przez zdrowy styl życia. Otyłość zwiększa ryzyko wystąpienia cukrzycy ciężarnych nawet dwukrotnie.

Warto, aby współpraca z dietetykiem rozpoczęła się:

• nawet przed poczęciem – gdy można nieco zredukować masę ciała – w ciąży już się nie odchudzamy!
• w ciąży jeszcze zanim cukrzyca ciężarnych zostanie zdiagnozowana – by dbać o glikemię i możliwie jak najbardziej odroczyć jej wystąpienie w czasie
• w ciąży już po rozpoznaniu – by jak najlepiej kontrolować poziomy stężenia glukozy we krwi;
• po urodzeniu – by znormalizować masę ciała i odroczyć ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 w przyszłości.

Ważne zastrzeżenie: w Polsce nie wyróżnia się oficjalnie „cukrzycy typu 3” – ten termin bywa używany nieoficjalnie i kontrowersyjnie w odniesieniu do choroby Alzheimera jako skutku zaburzeń metabolizmu glukozy w mózgu, ale nie jest to uznany typ cukrzycy według WHO ani Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.

Objawy cukrzycy u dzieci i dorosłych – na co zwrócić uwagę

Objawy cukrzycy mogą być dramatyczne i pojawić się z dnia na dzień albo rozwijać się podstępnie przez lata. Warto znać symptomy, żeby nie przegapić sygnałów, które wysyła organizm.

Klasyczne objawy – kiedy organizm krzyczy o pomoc

Wielomocz to jeden z najbardziej charakterystycznych objawów. Pacjent oddaje mocz znacznie częściej niż zwykle, często budzi się w nocy, żeby iść do toalety (nawet kilka razy). Wraz z wielomoczem pojawia się wzmożone pragnienie – uczucie niezaspokajanego pragnienia, które nie ustępuje mimo picia dużych ilości płynów. Organizm traci glukozę (a z nią kalorie) przez mocz, dlatego kolejnym objawem jest niezamierzona utrata masy ciała, mimo normalnego lub nawet zwiększonego apetytu (cukrzyca typu I).

Osłabienie i wzmożona senność to również częste skargi – pacjent czuje się ciągle zmęczony, apatyczny, ma wrażenie, że energia go opuściła. Mogą pojawić się także zmiany ropne na skórze i trudno gojące się rany. Wysoka glikemia osłabia układ odpornościowy i upośledza gojenie, dlatego nawet drobne zadrapania czy otarcia potrafią nie goić się tygodniami. Stany zapalne narządów moczowo-płciowych, zwłaszcza nawracające infekcje, również mogą sygnalizować problem z metabolizmem glukozy.

Objawy u dzieci – na co rodzice powinni zwrócić uwagę

U dzieci cukrzyca typu 1 objawia się zwykle bardzo dramatycznie. Wśród najczęstszych sygnałów, które alarmują rodziców, są moczenie nocne u dziecka, które już było suche, ciągłe prośby o picie (nawet przez całą noc), budzenie się do toalety kilka razy. Skrajne osłabienie, apatia, senność – dziecko nie ma siły bawić się, chce tylko leżeć. Gwałtowna utrata masy ciała przy dobrym apetycie to kolejny niepokojący sygnał. Czasem pojawiają się też ból brzucha, nudności, wymioty – mogą być oznakami kwasicy ketonowej, stanu zagrażającego życiu, który wymaga natychmiastowej hospitalizacji.

Kiedy pilnie do lekarza?

Jeśli u Ciebie lub Twojego dziecka wystąpią nagłe i nasilone objawy – wielomocz, pragnienie, utrata masy ciała, osłabienie – nie czekaj. Zgłoś się do lekarza tego samego dnia. W przypadku dzieci każde podejrzenie cukrzycy to sytuacja pilna, która nie cierpi zwłoki. Im szybciej zostanie postawiona diagnoza i wdrożone leczenie, tym mniejsze ryzyko groźnych powikłań.

Monitorowanie cukrzycy – jak kontrolować glikemię

Monitorowanie glikemii to fundament skutecznego leczenia cukrzycy. Pozwala na bieżąco oceniać, czy leczenie działa, i szybko reagować na nieprawidłowości.

HbA1c – „pamięć glikemii”

Hemoglobina glikowana (HbA1c) to badanie, które pokazuje średnią glikemię z ostatnich 2-3 miesięcy. Nazywamy je czasem „pamięcią glikemii”, bo hemoglobina, która krąży we krwi przez około 3 miesiące, przyłącza do siebie glukozę – im wyższa była glikemia, tym więcej hemoglobiny będzie „obklejonych” glukozą. Poniższa tabela pokazuje, jak interpretować wyniki HbA1c:

Jak często badać HbA1c?

Co 3 miesiące, jeśli leczenie jest modyfikowane lub glikemia nie jest dobrze kontrolowana. Co 6 miesięcy, jeśli leczenie jest stabilne i cel osiągnięty. HbA1c to bardzo ważne badanie, ale nie zastępuje codziennego monitorowania glikemii – pokazuje średnią, ale nie pokazuje skoków i spadków w ciągu dnia.

Glukometry – pomiar glikemii „na żądanie”

Glukometry to urządzenia do samodzielnego pomiaru glikemii z kropli krwi kapilarnej. Uwaga! Glukometry NIE nadają się do celów diagnostycznych (rozpoznania cukrzycy) – diagnozę stawia się tylko na podstawie badań laboratoryjnych. Glukometry są natomiast nieocenione w codziennym monitorowaniu cukru (glikemii).

CGM (ciągłe monitorowanie glikemii)

Systemy CGM to niewielkie sensory zakładane podskórnie (zazwyczaj na ramię), które mierzą glikemię co kilka minut przez całą dobę. Wyniki można odczytać na smartfonie lub specjalnym odczytniku. To prawdziwa rewolucja w leczeniu cukrzycy!

Zalety CGM są ogromne!

Po pierwsze – nie trzeba kłuć palców (albo trzeba, ale rzadko, głównie do kalibracji). 
Po drugie – widok trendów: widzisz, czy glikemia rośnie, spada, czy jest stabilna, co pozwala szybciej reagować, rozpoznawać typy posiłków czy zachowań, które sprzyjają (bądź nie) prawidłowej glikemii. 
Po trzecie – alarmy: ostrzeżenia przed hipoglikemią i hiperglikemią, które mogą uratować życie, zwłaszcza w nocy.
Po czwarte – lepsza kontrola: badania pokazują, że CGM poprawia wyrównanie cukrzycy i zmniejsza ryzyko hipoglikemii.

Dla kogo CGM?

Obowiązkowo dla osób z cukrzycą typu 1 stosujących intensywną insulinoterapię. Zalecane dla osób z nieświadomością hipoglikemii i częstymi epizodami hipoglikemii. Coraz częściej refundowane także w cukrzycy typu 2 leczonej insuliną. W Centrum Dietetyki Specjalistycznej pomagamy naszym podopiecznym analizować wykresy z CGM – pokazujemy, jak odczytywać trendy, jak dostosowywać posiłki, by utrzymać glikemię w docelowym zakresie.

Podsumowanie – co musisz wiedzieć o cukrzycy

• Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzująca się hiperglikemią. Typ 1 to choroba autoimmunologiczna wymagająca insulinoterapii do końca życia, natomiast typ 2 rozwija się powoli i często można osiągnąć jej remisję przez zmianę stylu życia i odpowiednie leczenie. Wczesna diagnoza ratuje przed powikłaniami – dlatego badaj się regularnie, zwłaszcza jeśli masz czynniki ryzyka.
  
• Do najczęstszych objawów cukrzycy należą wielomocz, wzmożone pragnienie, niezamierzona utrata masy ciała, osłabienie, senność, zmiany ropne skóry i trudno gojące się rany oraz infekcje narządów moczowo-płciowych.
  
  
• Kontrola glikemii za pomocą HbA1c, glukometrów lub CGM to fundament leczenia choroby

Źródła:

1. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2025. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Current Topics in Diabetes 2025; 5(1).
2. American Diabetes Association. Standards of Medical Care in Diabetes – 2024. Diabetes Care 2024; 47 (Suppl. 1).
3. International Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas, 10th Edition, 2021. Brussels, Belgium: IDF.
4. Chung WK, Erion K, Florez JC, et al. Precision medicine in diabetes: a Consensus Report from the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD). Diabetologia 2020; 63: 1671-1693.
5. Lean MEJ, Leslie WS, Barnes AC, et al. Primary care-led weight management for remission of type 2 diabetes (DiRECT): an open-label, cluster-randomised trial. Lancet 2018; 391: 541-551.